Hagtölur fyrir Ísland segja sögu af ríku landi. Mikil verðmæti eru sköpuð úr sjávarfangi, orkusækinn iðnaður skapar útflutningstekjur sem byggja á grænum orkuauðlindum og aðrar greinar hafa verið í örum vexti undanfarin 15 ár, einkum ferðaþjónusta framan af og síðastliðin ár hugverkaiðnaður.

Að undanförnu hefur borið á umræðu um lítinn vöxt á mælikvarðanum landsframleiðsla á mann. Þessi mælikvarði getur verið gagnlegur því hann gefur almenna mynd af lífskjörum og því mætti líta á það sem vísbendingu um lakari lífskjör ef landsframleiðsla hættir að vaxa.

Málið er aftur á móti ekki svo einfalt. Annars vegar verðum við að horfa til þess að vinnustundum hefur fækkað hratt svo um munar á örfáum árum. Hins vegar megum við ekki gleyma því að staða Íslands í alþjóðlegum samanburði er enn afar góð: árið 2024 var landsframleiðsla á mann á Íslandi meiri en hjá 97% annarra þjóða. Við erum með öðrum orðum í efstu 3% á heimsvísu.

Ójafnvægi undir niðri

Þessi mikla verðmætasköpun er undirstaða hárra launa og sterks kaupmáttar. Árið 2008 voru laun á Íslandi um miðjan hóp á EES-svæðinu. Nú benda nýjustu gögn til þess að laun á Íslandi séu þau hæstu í Evrópu. Á yfirborðinu virðist staðan því góð, en ef betur er að gáð kraumar ójafnvægi undir niðri.

Laun hafa hækkað hraðar hér en í öðrum löndum og hraðar en framleiðni. Þá er meira tekið út en innistæða er fyrir og við slíkar aðstæður er ekki spurning hvort aðlögun að efnahagslegum veruleika sé nauðsynleg – heldur hvernig og hvenær slík aðlögun á sér stað. Eitthvað verður undan að láta.

Þær aðstæður sem nú eru uppi kalla á samhenta varnarbaráttu fyrir lífskjörum. Samtök atvinnulífsins hafa í þágu slíkrar baráttu lagt áherslu á virkt samtal við launþegarhreyfinguna og stjórnvöld.

Verkefnið er skýrt: ef verja á lífskjör á Íslandi þarf að ná tökum á verðbólgunni, styðja við lækkun vaxta og leggja samhliða grundvöll að næsta framfaraskeiði. Verkefnið vinnst aftur á móti ekki án fórna, sem sumar eru þegar farnar að líta dagsins ljós og birtast í minni umsvifum, auknu atvinnuleysi og aukinni svartsýni.

Eins og að hella olíu á eld

Fyrir liggur að þrengri staða heimilanna verður ekki leyst með enn hærri launum. Það væri eins og að hella olíu á eld. Lausnin getur ekki heldur legið í því að auka álögur á fólk og fyrirtæki í þeim tilgangi að fjármagna aukin útgjöld hins opinbera.

Hið opinbera má ekki skjóta sér undan ábyrgð. Þegar heimili og fyrirtæki hafa engan annan kost en að herða ólarnar og hagræða getur hið opinbera ekki setið hjá og áskilið sér skjól fyrir verðbólgunni með stöðugum gjaldskrárhækkunum.

Það er jákvætt að ríkisstjórnin skuli hafa brugðist við hækkandi olíuverði með lækkun VSK á eldsneyti, en það dregur úr vægi þessa útspils að það komi í kjölfar umfangsmikilla hækkana kolefnisgjalds á eldsneyti og vörugjalda á bifreiðar. Það skýtur skökku við að boða íþyngjandi verðlagseftirlit með fyrirtækjum í beinu framhaldi af því að ríkisstjórnin hækkaði sjálf skatta á eldsneyti.

Hvað sem öllu öðru líður er ljóst að aukin verðmætasköpun er forsenda þess að verja og viðhalda sterkum lífskjörum á Íslandi. Sú verðmætasköpun getur ekki átt sér stað nema atvinnulífið sé samkeppnishæft og ytri skilyrði þess séu hagstæð. Áform um hærri skatta á helstu atvinnugreinar – hvort sem er á fjármálafyrirtæki, ferðaþjónustu eða sjávarútveg – þrengja að fyrirtækjum í landinu og veikja samkeppnislega stöðu Íslands. Það er því vandséð hvernig umrædd áform eigi að fara saman með aukinni verðmætasköpun og bættum lífskjörum til framtíðar.

Ísland býr yfir einstökum styrkleikum – hreinni orku, sterkum útflutningsgreinum og vaxandi þekkingariðnaði. Sóknarfærin eru víða en fyrst þarf að snúa bökum saman, ná tökum á verðbólgu og endurheimta stöðugleika. Þegar það tekst getum við snúið vörn í sókn.