Sömu leikreglur fyrir alla

Undanfarnar vikur hefur skapast lífleg umræða um loftslagsaðgerðir og þátttöku Íslands í sífellt flóknara regluverki á sviði loftslagsmála. Í þeirri umræðu reynir á jafnvægi milli metnaðar um samdrátt í losun og þess að aðgerðir séu raunhæfar, sanngjarnar og skili tilætluðum árangri í ólíkum aðstæðum ríkja. Það jafnvægi er ekki formsatriði heldur forsenda þess að loftslagsstefna virki í reynd.

Í umræðunni hefur stundum verið haldið fram að krafa um greiningu á áhrifum, aðlögun eða jafnræði í útfærslu regluverks jafngildi skorti á ábyrgð í loftslagsmálum. Sú túlkun stenst ekki skoðun. Þvert á móti snýst málið um að tryggja að loftslagsaðgerðir skili raunverulegum samdrætti í losun, án þess að grafa undan samkeppnishæfni, hvetja til kolefnisleka eða raska jafnræði milli ríkja.

Enginn að biðja um afslátt

Enginn er að kalla eftir afslætti af loftslagsaðgerðum. Enginn er að leggja til að Ísland bretti ekki upp ermar eða taki ekki virkan þátt. Þvert á móti sýna metnaðarfull loftslagsmarkmið íslenskra stjórnvalda og umfangsmikil verkefni fyrirtækja á sviði orkuskipta, nýsköpunar og innviðauppbyggingar að íslenskt samfélag og atvinnulíf vilja leggja sitt af mörkum. Ágreiningurinn snýst ekki um hvort við eigum að taka þátt, heldur hvernig. Hann snýst um sanngirni, jafnræði og hvort regluverkið skili raunverulegum árangri fyrir loftslagið. Loftslagsstefna verður að byggja á þeirri grundvallarreglu að sambærilegar reglur hafi sambærileg áhrif. Þegar það er ekki raunin skapast hætta á að aðgerðir grafi undan samkeppnishæfni og loftslagsárangri. Útfærslan skiptir því máli og þar liggur kjarni gagnrýninnar.

Eyland með takmarkaða valkosti

Ísland er eyland með afar takmarkaða möguleika til að aðlaga sig að flutningsregluverki sem er fyrst og fremst hannað fyrir meginland Evrópu. Um 99% allra vöruflutninga til landsins fara fram sjóleiðis og engar raunhæfar varaleiðir eru til staðar – engar járnbrautir, eða tenging við meginland. Þótt sjóflutningar noti almennt minni orku, breytir það ekki þeirri staðreynd að kolefnisgjöld á slíka flutninga hérlendis leiða ekki sjálfkrafa til samdráttar í losun. Þau skila sér fyrst og fremst í hærra vöruverði, lakari samkeppnisstöðu útflutningsgreina og aukinni verðbólgu. Fyrir Ísland eru engir raunhæfir staðgönguvalkostir í flutningum, sem takmarkar möguleika til að bregðast við með breyttu atferli.

Þá blasir einnig við hætta á tvöfaldri eða jafnvel þrefaldri kolefnisverðlagningu. Í dag greiða íslensk skipafélög bæði innlendan kolefnisskatt og ETS-gjöld, og með fyrirhuguðum IMO-ramma gæti bæst við enn eitt gjaldið. Þetta gerist án þess að innviðir, orkugjafar eða tæknilausnir séu raunhæfar á þeim leiðum sem Ísland er háð.

Sama á við um flug. Í íslensku samhengi er flug ekki munaður heldur grunninnviður samfélags og atvinnulífs. Flugleiðir til og frá Íslandi eru með þeim lengstu í Evrópu, sem þýðir að ETS-kostnaður leggst þyngra á slíkar leiðir en á flug milli meginlandsríkja þar sem styttri leggir og fleiri valkostir eru til staðar. Afleiðingin getur orðið sú að flug um Keflavík, sem getur verið kolefnislega hagkvæmari leið milli heimsálfa, verði dýrara í regluverkinu en mengandi valkostir annars staðar. Slíkt hvetur til tilfærslu starfsemi í stað raunverulegs samdráttar í losun gróðurhúsalofttegunda og vinnur því gegn loftslagsmarkmiðum.

Þátttöku fylgir ábyrgð

Þessi ábyrgð felst í því að tryggja að reglur sem Ísland tekur þátt í að innleiða séu mótaðar með hliðsjón af raunverulegum aðstæðum hér á landi. Að taka virkan þátt í loftslagsbaráttunni felur í sér ábyrgð og gagnrýna hugsun. Að benda á kerfisgalla, krefjast greininga og tryggja að reglur skili raunverulegum árangri. Loftslagsmetnaður án sanngirni er ekki lausn. Hann er uppskrift að óskilvirkni, andstöðu og minni árangri fyrir loftslagið sjálft. Að taka þátt þýðir því ekki að samþykkja hvað sem er.