Á tímum þar sem sífellt fleiri ríki glíma við pólitíska upplausn, samfélagslega sundrungu og veikara traust til stofnana er auðvelt að gleyma því hversu sterk staða Íslands er í alþjóðlegum samanburði.

Við Íslendingar eigum það nefnilega til að horfa fyrst og fremst á það sem betur má fara hér heima. Það er að mörgu leyti heilbrigt. Þannig samfélög þróast áfram. En stundum þurfum við líka að staldra við og líta út fyrir landsteinana. Horfa á þann veruleika sem mörg önnur ríki standa frammi fyrir. Þá sést betur að Ísland er í öfundsverðri stöðu.

Við búum enn við mikið samfélagslegt traust. Það er ekki sjálfgefið. Traustið milli fólks, fyrirtækja og stofnana er ein verðmætasta auðlind þjóðarinnar. Samfélög þar sem traust ríkir eiga auðveldara með að taka ákvarðanir, bregðast við áföllum og byggja upp til framtíðar. Traust er ekki bara fallegt orð í hátíðarræðum. Það er efnahagslegur styrkur. Samkeppnisforskot.

Við búum líka yfir einstæðri orku- og auðlindastöðu. Á sama tíma og Evrópa glímir við orkuskort og hækkandi orkuverð höfum við aðgang að stöðugri endurnýjanlegri orku. Í heimi þar sem samkeppni ríkja snýst sífellt meira um orkuöryggi, gagnaver, gervigreind, iðnaðaruppbyggingu og tæknilega getu verður þetta forskot enn mikilvægara.

Og við erum lítið samfélag. Það ætti að vera styrkur. Boðleiðir eru stuttar. Við eigum að geta tekið ákvarðanir hraðar en stærri hagkerfi. Við eigum að geta sameinast um stefnu hraðar. Brugðist hraðar við breytingum. Framkvæmt hraðar.

Smæðin á að gefa okkur hraða.

En sterk staða er ekki það sama og trygg framtíð.

Samkeppnisforskot sem ekki er nýtt er ekki mikils virði. Og stærsta hættan fyrir Ísland er líklega ekki dramatísk kreppa. Hún er hæg uppsöfnun tregða, tafir og núningur. Ákvarðanir dragast á langinn. Framkvæmdir tefjast. Regluverkið þyngist hægt og rólega þar til það verður orðið hemill á frumkvæði og fjárfestingu. Samfélagið missir fókus.

Við sjáum þess merki víða á Vesturlöndum. Ríki sem áður voru þekkt fyrir hraða, kraft og nýsköpun glíma nú við sífellt reglugerðarþyngsli. Sífellt meira flækjustig. Sífellt meiri tortryggni gagnvart atvinnulífi og verðmætasköpun. Það væri alvarlegt fyrir komandi kynslóðir ef Ísland færi sömu leið.

Þess vegna þurfum við Íslendingar að hugsa skýrar um samkeppnishæfni landsins. Ekki aðeins varðandi skatta og reglur, þótt hvort tveggja skipti miklu máli, heldur líka varðandi getu samfélagsins til að framkvæma. Hversu hratt getum við byggt upp innviði? Hversu hratt getum við tryggt orku? Hversu hratt getum við tekið ákvarðanir? Hversu hratt getum við brugðist við nýjum tækifærum?

Þetta eru spurningar sem munu ráða miklu um stöðu Íslands á næstu árum.

Í heimi þar sem mörg ríki verða hægari og sundraðri getur Ísland orðið eitt eftirsóknarverðasta samfélag heims fyrir fólk, fjármagn og verðmætasköpun. Það gerist ekki sjálfkrafa. Það gerist ekki með starfshópum og stefnumótun einum saman. Það gerist með ákvörðunum, kjarki og með því að skapa umhverfi þar sem atvinnulífið hefur svigrúm til að fjárfesta og framkvæma. Þar bera stjórnvöld mikla ábyrgð.

Árangur Íslands síðustu áratugi byggðist ekki á miðstýrðri hagstjórn eða pólitískri stýringu verðmætasköpunar. Hann byggðist á öflugu atvinnulífi, frumkvæði einstaklinga, alþjóðlegri samkeppni og getu fyrirtækja til að sjá tækifæri og nýta þau.

Það voru ekki stjórnvöld sem byggðu upp ferðaþjónustuna. Það voru ekki stjórnvöld sem þróuðu hugverkaiðnaðinn. Það voru ekki stjórnvöld sem fundu ný tækifæri í sjávarútvegi eða byggðu upp öflugan útflutning á þekkingu og þjónustu. Það var atvinnulífið.

Það þurfti hugmyndir. Það þurfti fjármagn. Það þurfti fjárfestingu. Það þurfti fólk sem var tilbúið að taka áhættu. Án alls þessa verða engar framfarir, engin lífsgæðaaukning.

Þess vegna er mikilvægt að stjórnvöld líti ekki á atvinnulífið fyrst og fremst sem eitthvað til að hafa eftirlit með eða skattleggja. Fyrirtæki eru ekki jaðarfyrirbæri í samfélaginu. Þau eru burðarás verðmætasköpunar, starfa, skatttekna og lífskjara. Burðarás samfélaga hringinn í kringum landið. Fyrirtækin skapa verðmætin sem standa undir velferðarkerfinu til lengri tíma.

Stjórnvöld eiga að setja leikreglurnar. En þau eiga ekki að skrifa handritið. Þau eiga að tryggja stöðugleika, skýrar reglur, öfluga innviði og traustar stofnanir. En þau þurfa líka að hafa sjálfstraust til að treysta atvinnulífinu fyrir því að leiða framfarir, fjárfestingu og nýsköpun innan þess ramma.

Fjárfesting byggist á trausti til framtíðar. Fyrirtæki ráða fólk, byggja upp framleiðslugetu og fara í stór verkefni vegna þess að þau treysta því að leikreglurnar verði sæmilega stöðugar. Þegar sú forsenda veikist halda fyrirtæki að sér höndum. Fjárfestingar dragast saman. Áhættuvilji minnkar.

Það birtist ekki alltaf strax í fyrirsögnum en áhrifin safnast upp. Fjárfesting dregst saman, framleiðni minnkar og hagvöxtur veikist. Þess vegna er varhugavert að mæta veikri stöðu ríkisfjármála fyrst og fremst með auknum álögum á atvinnulífið. Ríkisfjármál sem treysta á áframhaldandi hagvöxt geta ekki á sama tíma grafið undan þeim kröftum sem skapa hagvöxtinn.

Í litlu og opnu hagkerfi skiptir þetta enn meira máli. Ísland keppir um fjármagn, hæfileikafólk og fjárfestingu við önnur ríki. Fyrirtæki sem starfa í alþjóðlegri samkeppni geta ekki endalaust borið aukinn kostnað án þess að það komi fram í minni fjárfestingu, lakari samkeppnisstöðu eða færri störfum.

Skattastefna þarf því að vera hluti af hagvaxtarstefnu. Hún á að hvetja til fjárfestingar, nýsköpunar og verðmætasköpunar. Hún á ekki að verða tæki til að sækja skammtímatekjur í þá geira sem eiga að leiða verðmætasköpun framtíðarinnar.

Sama gildir um verðbólgu. Í litlu og opnu hagkerfi eins og Íslandi er verðbólga ekki bara hagfræðilegt viðfangsefni. Hún er spurning um traust. Það á sérstaklega við um verðbólguvæntingar. Þegar heimili, fyrirtæki og vinnumarkaðurinn fara að trúa því að verðbólgan sé komin til að vera breytist hegðun hagkerfisins sjálfs. Fyrirtæki hækka verð fyrr. Launakröfur verða harðari. Fjármögnun verður dýrari. Vextir haldast hærri lengur. Þá verður verðbólgan að vítahring.

Þess vegna skipta væntingar svo miklu máli. Þær ráðast ekki eingöngu af ákvörðunum Seðlabankans heldur líka af trúverðugleika hagstjórnarinnar í heild. Fólk þarf að trúa því að stjórnvöld, atvinnulíf og vinnumarkaðurinn séu tilbúin að vinna saman að stöðugleika til lengri tíma. Við þekkjum vel afleiðingar þess þegar það traust brestur.

Þegar samhæfing hverfur og allir fara að verja sína skammtímahagsmuni magnast verðbólguþrýstingur hratt. Laun hækka umfram framleiðni. Fyrirtæki velta kostnaði út í verðlag. Ríkisútgjöld aukast. Þá verður niðurstaðan hærra vaxtastig, minni fjárfesting og lakari lífskjör til lengri tíma.

Á móti kemur að Ísland hefur líka sýnt að þegar samstaða næst um sameiginleg markmið getur samfélagið náð miklum árangri á tiltölulega skömmum tíma. Það er einn af styrkleikum okkar. Þess vegna fagna ég því að ákalli um þríhliða vettvangur stjórnvalda, Samtaka atvinnulífsins og ASÍ hafi verið svarað. Slíkt samstarf snýst ekki um að allir séu alltaf sammála. Það snýst um að skapa sameiginlegan skilning á stöðu hagkerfisins, raunhæfum mörkum og langtímahagsmunum samfélagsins.

Engin ein stofnun getur tryggt stöðugleika. Seðlabankinn getur ekki einn borið ábyrgð á verðbólguþróun ef ríkisfjármál, vinnumarkaður og skattastefna toga í gagnstæða átt.

Næstu misseri verða að öllum líkindum krefjandi. Óvissa í alþjóðahagkerfinu hefur aukist. Verðbólga hefur reynst þrálátari en vonir stóðu til. Og það kann að koma til þess að endurmeta þurfi forsendur kjarasamninga. Við slíkar aðstæður reynir sérstaklega á ábyrgð og trúverðugleika lykilaðila samfélagsins.

Stjórnvöld þurfa að sýna aga í ríkisfjármálum. Vinnumarkaðurinn þarf að halda í ábyrgðina sem lagði grunninn að stöðugleikasamningunum. Og atvinnulífið þarf áfram að skapa verðmæti, auka framleiðni og byggja upp ný tækifæri.

Og talandi um tækifæri.

Gervigreindarbyltingin gæti reynst ein stærsta efnahagslega og samfélagslega umbreyting samtímans. Fyrir litla þjóð eins og Ísland felast í henni ekki aðeins áskoranir heldur líka gríðarleg tækifæri.

Smá hagkerfi glíma alltaf við sömu grunnáskorunina. Við erum fá. Við höfum takmarkaðan mannafla. Takmarkaðan heimamarkað. Þess vegna hefur framleiðni alltaf verið lykilatriði fyrir lífskjör Íslands. Og þess vegna gæti gervigreind skipt okkur meira máli en mörg stærri ríki.

Gervigreind snýst nefnilega í grunninn um að margfalda getu fólks. Lítill hópur getur afkastað meiru. Lítil fyrirtæki geta keppt á stærri mörkuðum. Einstaklingar geta framkvæmt verkefni sem áður kröfðust stórra teyma og mikils fjármagns. Fyrir litla þjóð getur það breytt miklu.

Það sem gerir stöðu Íslands sérstaklega áhugaverða er ekki aðeins smæðin. Það er menningin. Íslenskt samfélag hefur lengi byggt á miklum sköpunarkrafti. Við höfum sterka hefð fyrir skapandi greinum, hönnun, tónlist, bókmenntum og kvikmyndagerð. Við höfum líka sterka tæknimenningu, mikla aðlögunarhæfni, nýsköpunarhugsun. Við erum samfélag sem hefur oft þurft að finna nýjar leiðir vegna smæðar sinnar og fjarlægðar og síðast en ekki síst vegna óblíðrar náttúru. Það er verðmætur undirbúningur fyrir heim gervigreindar.

Þessi þróun gæti opnað íslensku hugviti nýja möguleika til útflutnings og verðmætasköpunar. Kannski er það einmitt stærsta tækifærið fyrir Ísland: Að verða ekki stærst heldur hreyfa sig hraðar, aðlagast hratt. Það gerist þó ekki sjálfkrafa. Ef við ætlum að nýta okkur þau tækifæri sem felast í þessum miklu breytingum þá verða stjórnvöld að hlúa að menntakerfinu þannig að samfélagið mæti breytingunum fullt sjálfstrausts.

Við höfum einfaldlega ekki efni á því að menntakerfið hreyfist hægar en samfélagið. Atvinnulífið hreyfir sig nú hraðar en áður. Ný störf verða til. Önnur störf breytast. Sú hæfni sem skiptir máli í dag gæti verið allt önnur eftir tíu ár.

Þess vegna þarf menntakerfið að hlusta vel á atvinnulífið. Það þýðir ekki að atvinnulífið eigi að stjórna skólunum. Menntun hefur stærra hlutverk en að þjóna skammtímaþörfum hagkerfisins. En stjórnvöld þurfa að hlusta meira á þá sem standa í framlínu verðmætasköpunar. Fyrirtækin finna fyrst fyrir breytingunum. Þau sjá hvaða hæfni vantar. Þau sjá hvaða störf eru að verða til.

Kæru félagar.

Ísland stendur sterkt. En sú staða er ekki sjálfgefin. Hún verður ekki varðveitt með sífellt þyngra regluverki, auknum álögum og tortryggni gagnvart verðmætasköpun. Hún verður varðveitt með trausti. Með skýrum leikreglum. Með ábyrgð. Og með frelsi til framkvæmda.

Ísland hefur alla burði til að vera eitt samkeppnishæfasta og traustasta samfélag heims.

Spurningin er: Höfum við kjark til að nýta þá stöðu?

Atvinnulífið segir já.

Ræða formanns á aðalfundi Samtaka atvinnulífsins 13. maí, 2026.