Alþjóðlegt efnahags- og stjórnmálaumhverfi hefur jafnframt orðið sífellt óstöðugra. Vaxandi spennu gætir í alþjóðaviðskiptum og tollastríð stærstu hagkerfa heims hafa aukið óvissu um þróun heimsviðskipta, aðfangakeðja og fjárfestinga. Á sama tíma hefur áframhaldandi ófriður í Miðausturlöndum haft áhrif á orkumarkaði, flutningsleiðir og verðþróun víða um heim. Fyrir lítið og opið hagkerfi eins og Ísland skipta stöðug alþjóðaviðskipti og fyrirsjáanlegt efnahagsumhverfi miklu máli. Þessar aðstæður minna okkur á hversu mikilvægt það er að standa vörð um samkeppnishæfni íslensks atvinnulífs og tryggja að innlend skilyrði styðji við fyrirtæki á tímum aukinnar alþjóðlegrar óvissu.

Á árinu hafa efnahagsmál verið í brennidepli. Baráttan við verðbólgu og vexti hefur haft víðtæk áhrif á heimili og fyrirtæki. Hátt vaxtastig hefur dregið úr fjárfestingu, aukið fjármagnskostnað fyrirtækja og sett þrýsting á samkeppnishæfni íslensks atvinnulífs. Það er því lykilverkefni næstu missera að skapa forsendur fyrir stöðugleika, lægri verðbólgu og lækkandi vöxtum. Þar gegnir ábyrg hagstjórn lykilhlutverki.

Í þeirri stöðu skiptir máli að allt samfélagið taki höndum saman. Það er nauðsynlegt að ríkisvaldið leggi sitt af mörkum með ábyrgri fjármálastjórn, auknu aðhaldi og skýrri forgangsröðun í ríkisrekstri. Aðgerðir stjórnvalda skipta sköpum ef takast á að draga úr verðbólguþrýstingi og skapa aðstæður fyrir lægri vexti. Án þess verður erfitt að tryggja bæði stöðugleika og áframhaldandi lífskjarabata.

Samtök atvinnulífsins hafa á starfsárinu lagt ríka áherslu á að stuðla að skýrri og málefnalegri umræðu um efnahagsmál og mikilvægi stöðugleika fyrir lífskjör og framtíðarsókn atvinnulífsins. Reynslan sýnir að stöðugleiki er ekki sjálfgefinn. Hann byggist á ábyrgum ákvörðunum stjórnvalda, aðila vinnumarkaðarins og fyrirtækjanna sjálfra. Þegar jafnvægi næst skapast grundvöllur fyrir aukinni framleiðni, fjárfestingu og bættum lífskjörum.

Á sama tíma hafa vaxandi áhyggjur verið uppi innan atvinnulífsins af stefnu stjórnvalda í skattamálum. Fyrirtæki þurfa stöðugt og fyrirsjáanlegt rekstrarumhverfi til að geta fjárfest, vaxið og skapað ný störf. Ítrekaðar umræður um skattahækkanir, auknar álögur og skortur á langtímasýn í skattastefnu skapa óvissu sem getur dregið úr fjárfestingu og veikt samkeppnisstöðu Íslands. SA hefur áréttað mikilvægi þess að skattkerfið styðji við verðmætasköpun, framleiðni og alþjóðlega samkeppnishæfni íslenskra fyrirtækja í stað þess að draga úr hvata til fjárfestinga og uppbyggingar.

Kjarasamningar síðustu ára hafa verið gerðir við flóknar aðstæður og væntingar samfélagsins um kaupmáttaraukningu og stöðugleika miklar. Þar hefur reynst mikilvægt að byggja upp traust og sameiginlegan skilning milli aðila vinnumarkaðarins og stjórnvalda. SA hefur haft forystu um að efla þríhliða samtal atvinnulífs, launafólks og ríkisvaldsins með það að markmiði að skapa breiðari sátt um efnahagslegan stöðugleika og þær aðgerðir sem nauðsynlegar eru til að tryggja farsæla þróun samfélagsins. Slíkt samtal er forsenda þess að hægt sé að takast á við verðbólgu, vaxtastig og aðrar kerfislægar áskoranir með ábyrgum hætti.

Á sama tíma og við glímum við skammtímaáskoranir megum við ekki missa sjónar á stærri verkefnum framtíðarinnar. Umbreyting atvinnulífsins heldur áfram með hraðri tækniþróun, aukinni sjálfvirknivæðingu og vaxandi áhrifum gervigreindar. Þessi þróun mun hafa djúpstæð áhrif á störf, framleiðni og samkeppnishæfni þjóða. Fyrir Ísland felast í þessu mikil tækifæri en þau nýtast aðeins ef við byggjum rétta þekkingu, tryggjum aðgang að orku og sköpum umhverfi sem hvetur til nýsköpunar og fjárfestingar.

Orkumál hafa einnig verið fyrirferðarmikil í starfi SA á árinu. Aðgengi að nægri og samkeppnishæfri orku er ein af grundvallarforsendum verðmætasköpunar á Íslandi. Skortur á orku eða tafir í uppbyggingu geta haft alvarleg áhrif á atvinnuuppbyggingu, fjárfestingu og framtíðarmöguleika landsins. Samtökin hafa því áfram lagt áherslu á að hraða þurfi framkvæmdum, einfalda leyfisveitingar og tryggja skýra stefnu í orkumálum til lengri tíma.

Starf samtakanna byggir á öflugri þátttöku fjölbreytts hóps fyrirtækja um allt land. Fyrirtækin sem standa að SA eru burðarás íslensks samfélags. Þau skapa störf, greiða laun, fjárfesta í nýjum lausnum og leggja grunn að þeim lífskjörum sem við búum við. Það er mikilvægt að við stöndum þétt á bak við atvinnulífið á Íslandi og tryggjum að fyrirtæki hafi svigrúm til að vaxa, fjárfesta og skapa verðmæti til framtíðar. Öflugt atvinnulíf er forsenda sterks samfélags.

Fram undan eru áfram krefjandi verkefni. En tækifærin eru einnig mikil. Með stöðugleika, ábyrgð og skýrri framtíðarsýn getum við skapað sterkara atvinnulíf, aukið verðmætasköpun og tryggt áframhaldandi velferð á Íslandi.

Það er sameiginlegt verkefni okkar allra.

Samtök atvinnulífsins eru málsvari íslensks atvinnulífs gagnvart stjórnvöldum, stéttarfélögum og almenningi. Við erum leiðandi í því að efla samkeppnishæft rekstrarumhverfi og stuðla að aukinni hagsæld á Íslandi. Hlutverk okkar snýst ekki eingöngu um fyrirtækin sjálf heldur fjölbreyttan hóp hagaðila með ólíkar þarfir. Því leggjum við áherslu á samstarf og sameiginleg markmið sem styðja við heildarhagsmuni samfélagsins.

Við byggjum starf okkar á öflugu samtali og nánu samstarfi – við fyrirtæki og starfsfólk þeirra, stéttarfélög, stjórnvöld, fjölmiðla og alþjóðlega samstarfsaðila. Þannig gegnum við mikilvægu brúarhlutverki á milli lykilaðila atvinnulífsins. Við berum ríka ábyrgð sem málsvari atvinnulífsins. Hún felst meðal annars í því að miðla þekkingu, stuðla að vönduðum kjarasamningum og setja málefni atvinnulífsins á dagskrá með faglegum og hlutlægum hætti.

Með víðtækri þjónustu og áhrifum á sviðum eins og kjarasamningum, löggjöf og efnahagsmálum höfum við bæði bein og óbein áhrif á íslenskt samfélag. Leiðarljós okkar er að styrkja atvinnulífið til að skapa verðmæti og jákvæð áhrif til framtíðar.

Samtök atvinnulífsins (SA) eru heildarsamtök íslensks atvinnulífs með sex aðildarsamtökum sem byggja á ólíkum atvinnugreinum: Samtök iðnaðarins (SI), Samtök verslunar og þjónustu (SVÞ), Samtök ferðaþjónustunnar (SAF), Samtök fyrirtækja í sjávarútvegi (SFS), Samtök fyrirtækja í fjármálaþjónustu (SFF) og Samorka.

Yfir 2.000 fyrirtæki í fjölbreyttum atvinnugreinum eiga aðild að SA, allt frá sjálfstætt starfandi frumkvöðlum til stærstu fyrirtækja landsins. Hjá aðildarfyrirtækjum SA starfa um 70% launafólks á almennum vinnumarkaði.

Við ritun ársskýrslu fyrir aðalfund SA 2025 var bjartsýni um að markmið Stöðugleikasamningsins um lækkun verðbólgu og vaxta hefðu gengið eftir. Verðbólga hafði lækkað úr tæpum 7% við undirritun kjarasamninganna í 4,2% í apríl 2025. Meginvextir Seðlabanka Íslands höfðu lækkað úr 9,25% í 7,50% á sama tíma. Í september 2025 komu samningsforsendur kjarasamninga til skoðunar en aðalforsenda þeirra var að 12 mánaða verðbólga í ágúst 2025 mældist ekki yfir 4,95%. Í þeim mánuði stóð hún í 3,8%.

Haustið fór hins vegar ekki vel af stað. Flugfélagið Play varð gjaldþrota í lok september og um fjögur hundruð misstu vinnuna. Í október kom upp alvarleg bilun hjá Norðuráli sem leiddi til þess að framleiðsla stöðvaðist í tveimur þriðju hluta kera. Einnig hafði PCC á Bakka stöðvað starfsemi og sagt upp nær öllu starfsfólki. Fleiri áföll má telja, spenna mældist minni á vinnumarkaði og atvinnuleysi fór vaxandi.

Forsendur almennra kjarasamninga koma næst til skoðunar í september 2026. Forsenda er að 12 mánaða verðbólga í ágúst 2026 mælist ekki yfir 4,7%. Forsenda þessi um verðlag telst þó hafa staðist ef verðbólga á 6 mánaða tímabilinu frá mars - ágúst 2026 verður 4,4% eða lægri miðað við árshraða. Í apríl 2026 mældist 12 mánaða verðbólga hins vegar 5,2% og veruleg hætta á að forsenduákvæði kjarasamninga virkjist, komi ekki til sérstakra aðgerða til lækkunar verðbólgu. Náist ekki samkomulag innan launa- og forsendunefndar aðila um viðbrögð til að hafa áhrif á markmið kjarasamninganna er heimilt að tilkynna einhliða um að þeir falli úr gildi í lok október 2026.

Meginþorri kjarasamninga hafði árið 2024 og fyrri hluta árs 2025 verið framlengdur til loka janúar 2028. Viðræður við ýmsa hópa höfðu þó dregist auk þess sem nokkrir samningar féllu úr gildi í upphafi árs 2005 eða síðar á árinu. Má þar nefna kjarasamninga Elkem Íslandi, Norðuráls, Alcoa, TDK Foil Iceland, Play og fjóra kjarasamninga vegna fiskimjölsverksmiðja. Kjaraviðræður við Verkfræðingafélag Íslands vegna Félags ráðgjafaverkfræðinga höfðu þó dregist mest því kjarasamningurinn var laus frá 1. apríl 2024 en nýr samningur ekki undirritaður fyrr en í janúar 2026.

Kjarasamningur SA við Félag íslenskra flugumferðarstjóra vegna Isavia ohf. féll úr gildi í árslok 2024 og höfðu viðræður staðið lengi yfir. Samningur sem gerður var í ágúst 2025 var felldur af félagsmönnum FÍF. Félagið boðaði í október 2025 til fimm vinnustöðvana og kom vinnustöðvun 19. október frá kl. 22:00 – 03:00 til framkvæmda. Aðrar voru afboðaðar. Yfirvinnubann sem var boðað í lok nóvember var einnig afboðað þegar samkomulag náðist í nóvember um að vísa deilunni til samningsbundins gerðardóms. Hann kvað upp úrskurð í deilunni í janúar 2026. Með honum komst á kjarasamningur milli aðila sem gildir til ársloka 2028.

Kjaraviðræður hafa staðið yfir við flugstéttir Icelandair og áhersla af hálfu fyrirtækisins að kjarasamningar endurspegli þær áskoranir sem flugrekstur stendur frammi fyrir. Kjarasamningar flugmanna og flugliða féllu úr gildi 30. september 2025 og samningur flugvirkja í lok ársins. Kjaradeilum við FVFÍ og FÍA hefur verið vísað til ríkissáttasemjara af hálfu SA f.h. Icelandair.

SA koma einnig að viðræðum við Sjómannafélag Íslands vegna háseta og bátsmanna á farskipum Eimskips. Stéttarfélagið boðaði verkfall vegna vinnu í höfnum á Íslandi sem metið var ólögmætt enda höfðu engar viðræður átt sér stað fyrir milligöngu ríkissáttasemjara, eins og áskilið er í lögum. Sjómannafélagið boðaði einnig verkfall vegna starfa hafnarverkamanna hjá Eimskip og kemur það til framkvæmda í lok maímánaðar náist samningar ekki fyrir þann tíma.

Landsframleiðsla

Hagvöxtur tók lítillega við sér árið 2025 og jókst verg landsframleiðsla að magnvirði um 1,3% eftir 1,3% samdrátt árið 2024. Hagvöxtur á mann var þó lítillega neikvæður og markar þetta annað árið í röð þar sem hagvöxtur á mann mælist neikvæður. Vinnustundum á mann hefur þó fækkað undanfarin ár en einnig hefur hægt töluvert á fólksfjölgun samanborið við síðustu ár. Fjölgaði íbúum um ríflega 1,3% árið 2025.

Hagvöxtinn árið 2025 má einkum rekja til kröftugs vaxtar í einkaneyslu og aukinnar fjármunamyndunar. Utanríkisviðskipti drógu hins vegar úr hagvexti annað árið í röð þar sem innflutningur jókst meira en útflutningur á árinu. Innflutningur jókst um 7,2% samanborið við um 1% vöxt útflutnings og var því framlag utanríkisviðskipta til hagvaxtar neikvætt.

Einkaneysla var helsti drifkraftur hagvaxtar árið 2025 og jókst um 4,3% að raunvirði. Einkaneysla jókst eftir því sem leið á árið þrátt fyrir versnandi efnahagshorfur, aukna verðbólgu, meiri svartsýni meðal almennings og áföll í útflutningsgreinum. Þróunin bendir til þess að staða heimila sé enn tiltölulega sterk og að hærra vaxtastig hafi enn sem komið er haft takmörkuð áhrif á neyslu.

Einkaneysla undanfarinna ára virðist ekki hafa verið fjármögnuð með aukinni skuldsetningu heimila. Þvert á móti hefur sparnaðarhlutfall heimila hækkað umtalsvert frá heimsfaraldrinum á sama tíma og neysla hefur aukist. Kaupmáttur ráðstöfunartekna hefur jafnframt aukist jafnt og þétt á undanförnum árum og í 24 af 27 síðustu ársfjórðungum hefur árstaktur kaupmáttar ráðstöfunartekna verið jákvæður.

Þess ber þó að geta að aukning í bifreiðakaupum hafði töluverð áhrif á einkaneyslu á fjórða ársfjórðungi. Þá þróun má að hluta rekja til breytinga á opinberum gjöldum við innflutning bifreiða um áramótin sem skapaði hvata til að flytja inn bifreiðar fyrir áramót, en í heild jukust nýskráningar bifreiða um 42% á árinu

Vinnumarkaður

Vinnumarkaðurinn hefur sýnt merki um kólnun samhliða hægari hagvexti. Atvinnuleysi jókst á árinu 2025 og var að jafnaði um 4,3%, samanborið við 3,3% árið áður. Fjölgun starfa hefur því hægt á sér og spennan á vinnumarkaði minnkað frá því sem mest var á árunum á undan.

Þrátt fyrir aukið atvinnuleysi hafa launahækkanir verið talsverðar á árinu, en launavísitalan hækkaði um 7% á árinu 2025 eða um 2,5 prósentur umfram verðbólgu.

Launavísitala á almenna markaðnum hefur hækkað um 0,4 prósentustig umfram vísitöluna á opinbera vinnumarkaðnum frá undirritun stöðugleikasamninganna í mars 2024. Umsamin launahækkun ársins 2026 á opinbera markaðnum á þó eftir að mælast þar sem samningsbundnar hækkanir á almennum markaði koma fram í janúar en í apríl á þeim opinbera.

Launahækkanir hafa á undanförnum árum verið einn helsti drifkraftur innlendrar verðbólgu. Þegar nafnlaun hækka umfram framleiðnivöxt eykst einingarkostnaður fyrirtækja og þrýstingur myndast á verðlag, einkum í þjónustugreinum þar sem launakostnaður vegur þungt í heildarkostnaði. Við slíkar aðstæður getur myndast víxlverkun milli launahækkana og verðbólgu þar sem verðhækkanir kalla á frekari launakröfur til að verja kaupmátt, sem aftur ýtir undir nýjan kostnaðarþrýsting. Undanfarin ár hafa einkennst af miklum launahækkunum, talsvert umfram framleiðniaukningu, sem hefur valdið því að launakostnaður á framleidda einingu hefur hækkað verulega.

Sérstaða íslensks vinnumarkaðar felst meðal annars í sterkum tengslum milli kjarasamninga og verðbólguvæntinga. Þegar verðbólga festist í sessi og væntingar losna frá markmiði Seðlabankans aukast líkur á að kjarasamningar taki mið af fyrri verðbólgu fremur en framleiðnivexti og stöðu atvinnulífs. Það getur gert verðbólguna þrálátari og kallað á hærra vaxtastig til að ná henni niður, með tilheyrandi áhrifum á fjárfestingu, húsnæðismarkað og atvinnustig.

Til lengri tíma ræðst svigrúm til raunhækkana launa af framleiðnivexti og ytri samkeppnisstöðu hagkerfisins. Ef laun hækka umfram það sem útflutnings- og samkeppnisgreinar ráða við getur samkeppnisstaða veikst og aðlögunin orðið í formi veikara gengis, meiri verðbólgu eða aukins atvinnuleysis. Sjálfbær launaþróun, í takt við framleiðnivöxt og verðbólgumarkmið, er því lykilforsenda stöðugleika í verðlagi og efnahagslífinu í heild.

Útflutningur

Utanríkisviðskipti settu mark sitt á efnahagsþróun ársins 2025, á Íslandi sem og annars staðar, en árið var einkar viðburðaríkt á vettvangi alþjóðaviðskipta. Í upphafi ársins tilkynnti Bandaríkjaforseti um fjölda tollahækkana. Framan af ríkti verulega óvissa um umfang þeirra og áhrif. Einnig voru gerðar á þeim tíðar breytingar sem jók enn á óvissu.

Útflutningur jókst um 2% á árinu, en vöxturinn skýrðist fyrst og fremst af auknum þjónustuútflutningi sem jókst um 6%, á meðan vöruútflutningur dróst saman um 1%. Samdráttinn í vöruútflutningi má að hluta rekja til áfalla í stóriðju á seinni hluta ársins, þar á meðal bilunar í álverinu á Grundartanga og lokunar PCC á Bakka. Áhrif þessara áfalla komu einkum fram á fjórða ársfjórðungi þegar vöruútflutningur dróst saman um 12% miðað við árið á undan, en á fyrri hluta ársins hafði vöruútflutningur aukist um 9%.

Þjónustuútflutningur stóð hins vegar betur en vöruútflutningur og jókst á árinu í heild þrátt fyrir að hægja hafi tekið á ferðaþjónustu undir lok árs. Það dró úr fjölgun ferðamanna m.v. fyrri ár og á síðustu mánuðum ársins varð samdráttur í komum til landsins, meðal annars í kjölfar gjaldþrots flugfélagsins PLAY. Þrátt fyrir það hélt þjónustuútflutningur áfram að styðja við heildarútflutning.

Á sama tíma jókst innflutningur um 5% milli ára. Vöruinnflutningur jókst um 4% en þjónustuinnflutningur um 6%. Aukinn innflutningur endurspeglar að hluta til kröftuga innlenda eftirspurn á árinu. Í heild vó þróun utanríkisviðskipta því á móti sterkum vexti einkaneyslu og fjárfestingar og dró úr heildarhagvexti ársins.

Þó ber að nefna að uppbygging gagnavera hefur haft töluverð áhrif á utanríkisviðskipti undanfarin misseri. Mikill innflutningur á tölvu- og tæknibúnaði tengdum slíkum fjárfestingum hefur tímabundið aukið innflutning og þannig dregið úr framlagi utanríkisviðskipta til hagvaxtar. Sá innflutningur endurspeglast þó jafnframt í aukinni fjármunamyndun og vegur þar upp á móti neikvæðum áhrifum á hagvöxt. Heildarmyndin var því sú að utanríkisviðskipti veittu minni stuðning við hagvöxt en árin á undan, þrátt fyrir ákveðið viðnám í þjónustuútflutningi.

Gengi krónu

Nafngengi krónunnar hefur verið óvenju stöðugt undanfarið ár og hefur raungengi krónunnar haldist hátt þrátt fyrir viðskiptahalla og töluverðar sviptingar á alþjóðlegum fjármálamörkuðum. Viðskiptahallinn nam um 2,5% af VLF á síðasta ári sem er hátt hlutfall í sögulegu samhengi.

Stór hluti hallans skýrist þó af miklum innflutningi tengdum uppbyggingu gagnavera líkt og áður hefur komið fram. Sá innflutningur er að stórum hluta fjármagnaður af erlendum eigendum og viðskiptavinum gagnaveranna og skapar því ekki sama þrýsting á gjaldeyrismarkaði og hefðbundinn viðskiptahalli myndi gera. Þá hefur einnig vegið á móti að gjaldeyrisstreymi ferðaþjónustunnar var áfram töluvert og gjaldeyriskaup lífeyrissjóða ekki jafn mikil og undanfarin ár.

Þrátt fyrir stöðugt nafngengi hefur samkeppnisstaða þjóðarbúsins þróast með öðrum hætti þegar tekið er tillit til verðlags- og kostnaðarþróunar hér á landi samanborið við helstu viðskiptalönd.

Raungengi krónunnar, bæði á mælikvarða launa og verðlags, hefur ekki verið hærra síðan árið 2017. Miklar launahækkanir, aukin verðbólga og styrking nafngengis krónunnar á undanförnum árum hafa ýtt undir hækkun raungengis.

Samsetning útflutnings hefur þó orðið fjölbreyttari á síðustu árum. Vaxandi hlutdeild hugverkaiðnaðar og annarra sérhæfðra þjónustugreina hefur styrkt viðnámsþrótt þjóðarbúsins gagnvart háu raungengi. Þrátt fyrir það getur áframhaldandi kostnaðarhækkun hér á landi aukið þrýsting á útflutningsgreinar og dregið úr svigrúmi til vaxtar til lengri tíma litið.

Verðbólga og stýrivextir

Verðbólga var áfram þrálát á árinu 2025 og mældist um 4% mestan hluta ársins. Undir lok árs tók verðbólga að aukast á ný og mældist ársverðbólgan 4,5% í desember. Hækkanir hafa svo haldið áfram í upphafi nýs árs, m.a. vegna breytinga á skattkerfinu.

Samsetning verðbólgunnar breyttist nokkuð á árinu. Þjónusta vó þungt í verðbólgunni á meðan vægi húsnæðis minnkaði. Innfluttar vörur héldu aftur af verðbólgu, meðal annars vegna stöðugs gengis krónunnar og lægra eldsneytisverðs. Á sama tíma jókst innlendur kostnaðarþrýstingur, sem má að miklu leyti rekja til mikilla launahækkana undanfarin misseri.

Viðvarandi verðbólguþrýstingur hefur takmarkað svigrúm peningastefnunnar og gert Seðlabankanum erfitt fyrir að slaka á aðhaldinu þrátt fyrir minni hagvöxt. Vaxtalækkunarferli sem hófst á árinu 2025 var stöðvað og vextir í kjölfarið hækkaðir í mars 2026. Þróun stýrivaxta mun ráðast af þróun efnahagsumsvifa, verðbólgu og verðbólguvæntinga og ekki hægt að gera ráð fyrir lækkun vaxta nema skýr merki komi fram um að verðbólga sé að þokast í átt að markmiði ásamt því að dragi úr verðbólguvæntingum.

Peningastefnan stendur þannig frammi fyrir því að vega saman annars vegar þörfina á að styðja við efnahagsumsvif og hins vegar að tryggja að verðbólga og verðbólguvæntingar festist ekki í sessi yfir markmiði.

Húsnæðismarkaður

Íbúðamarkaðurinn hefur kólnað á undanförnum misserum eftir mikinn uppgang árin þar á undan. Hækkunartaktur íbúðaverðs hefur hægst og nam nafnverðshækkunin 2,1% árið 2025 samanborið við 7,7% árið 2024. Þrátt fyrir áframhaldandi verðhækkanir bendir þróunin til þess að spenna á markaðnum hafi minnkað í kjölfar hærra vaxtastigs og minni eftirspurnarþrýstings. Raunvirði fasteigna lækkaði því á árinu 2025, sem endurspeglar minni umsvif á markaðnum. Á árinu var kveðinn upp dómur í vaxtadómsmáli, þar sem fjallað var um lögmæti breytilegra vaxta og upplýsingagjöf til neytenda. Niðurstaða dómsins hafði veruleg áhrif á framkvæmd lánasamninga, þar sem gerðar voru ríkari kröfur um skýrleika og gagnsæi við ákvörðun og breytinga á vöxtum. Þetta dró úr framboði lánastofnana á lánum með breytilegum vöxtum.

Fjárfesting í íbúðarhúsnæði jókst hratt árið 2024 og á fyrri hluta árs 2025, en merki sáust um að hægt hafi á þegar leið á árið. Um leið dró úr umsvifum í byggingariðnaði, þótt fjöldi fullbúinna íbúða hafi aukist og framboð þannig styrkst.

Samhliða auknu framboði á markaðnum hefur meðalsölutími íbúðarhúsnæðis lengst töluvert undanfarið ár. Fjöldi auglýstra eigna hefur jafnframt aukist á sama tíma, sem styður við þá mynd að framboð hafi styrkst.

Sérstaklega hefur meðalsölutími nýrra íbúða lengst á undanförnum misserum. Nýjar íbúðir eru að jafnaði dýrari en eldri eignir og lengri sölutími þeirra bendir til þess að eftirspurn hafi dregist saman í hærri verðflokkum.

Þrátt fyrir styrkleikamerki á nýliðnu ári birtast skýr merki kólnunar í íslensku efnahagslífi á árinu 2025, á vinnumarkaði, húsnæðismarkaði og í efnahagsumsvifum almennt. Auk innlendra þátta á borð við miklar kostnaðarhækkanir og hátt vaxtastig hefur spenna á vettvangi alþjóðaviðskipta fært íslensku atvinnulífi nýjar áskoranir. Ekki er útséð hvernig mál á alþjóðasviðinu munu þróast - enda ríkir mikil óvissa um framvindu þessara þátta.

Starfsár Samtaka atvinnulífsins var helgað útflutningsgreinum sem eru undirstaða lífsgæða á Íslandi. Á ársfundi samtakanna kom út skýrsla sem bar heitið „Öflugur útflutningur – aukin lífsgæði“. Útflutningur og landsframleiðsla hafa haldist hönd í hönd á Íslandi í hartnær heila öld. Fyrst eykst útflutningurinn og svo landsframleiðsla. Áframhaldandi aukin lífskjör krefjast því aukins útflutnings.

Framan af var útflutningur á Íslandi afar einhæfur en eftir því sem stoðum útflutnings hefur fjölgað undanfarna áratugi hefur fjölbreytni í útflutningi aukist til muna. Það hefur skapað ný og eftirsóknarverð atvinnutækifæri. Utanríkisviðskipti eru ekki eingöngu mikilvæg Íslandi heldur er sterk alþjóðleg fylgni milli umfangs alþjóðaviðskipta og lífsgæða. Utanríkisviðskipti hafa ekki eingöngu jákvæð áhrif á lífsgæði heldur efla þau nýsköpun, auka val neytenda, styrkja áfallaþol ríkja og afla tekna til samneyslunnar.

Á 100 árum hefur Íslendingum tekist að byggja upp fjórar kraftmiklar stoðir útflutnings. Fyrst kom sjávarútvegur, svo orkusækinn iðnaður, þá ferðaþjónusta og loks hugverkaiðnaður. Saman mynda þessar greinar öfluga heild og styðja á margan hátt hver við aðra t.d. við alþjóðlega markaðssókn eða með samnýtingu innviða. Uppbygging fleiri útflutningsstoða hefur jafnframt skapað fjölbreyttari atvinnutækifæri fyrir Íslendinga.

Töluverð tækifæri eru fyrir stjórnvöld til þess að styðja betur við útflutningsvöxt, en aðeins 16% atvinnurekenda telja að opinber stefnumótun styðji vel við útflutningsdrifin fyrirtæki. Til að mæta þeim áskorunum sem blasa við telja Samtök atvinnulífsins að stjórnvöld þurfi að:

1. Gera umbætur á umgjörð kjarasamninga
2. Einfalda regluverk
3. Forgangsraða í opinberum rekstri
4. Einfalda leyfisveitingaferla, einkum og sér í lagi í orkumálum
5. Auka samstarf við atvinnulífið við innviðauppbyggingu
6. Auka alþjóðlega hagsmunagæslu
7. Stuðla að fjölbreyttari útflutningi
8. Gera umbætur í menntakerfi og auka aðgengi erlendra sérfræðinga að íslenskum vinnumarkaði.  

Áskoranir dagsins í dag verða þó ekki endilega áskoranir morgundagsins. Aftur á móti ættu stjórnvöld að hafa fjögur tímalaus leiðarljós í huga við alla stefnumörkun en þau eru að styðja við aukna framleiðni, útflutningsdrifinn vinnumarkað, aukna fjölbreytni útflutnings og efnahagslegan stöðugleika.

Sterk efnahagsleg staða þjóðarbúsins hefði verið ómöguleg án kröftugs útflutningsvaxtar enda má glögglega sjá að hagvaxtarskeið þjóðarbúsins hafa haldist í hendur við vöxt útflutningsgreinanna. Vaxtarskeiðin áttu sér ekki stað fyrir tilviljun heldur hafa þau krafist djarfra ákvarðana af hálfu einkaframtaksins jafnt sem stjórnmálanna, með örlitlum skammti af hagfelldum ytri aðstæðum á tímabilum.

Samtökin skiluðu inn umsögn um Atvinnustefnu stjórnvalda og unnu náið með stjórnvöldum við gerð hennar. Í umsögn sinni lögðu samtökin áherslu á að atvinnulífið sé grunnstoð efnahagslífsins og að stefna til næstu ára verði aðeins trúverðug og árangursrík ef hún er unnin í nánu samstarfi við fyrirtækin.

Í umsögn sinni lögðu samtökin áherslu á:

Framtíðarsýn og meginmarkmið

• Samtökin taka að meginstefnu til undir framtíðarsýn og meginmarkmið eins og þeim er lýst í stefnunni. Þó telja þau mikilvægt að stjórnvöld haldi áfram að móta nálgun sína á framleiðnihugtakið sem byggi á alþjóðlegum samanburði. 

Mælikvarðar

• Heilt yfir eru mælikvarðar sem lagðir eru til grundvallar árangursmati vel ígrundaðir en samtökin leggja þó til að einnig verði horft til mælikvarða á stöðugleika, stöðu á vinnumarkaði, arðsemi af atvinnurekstri, dýpt markaða og alþjóðlega markaðssókn og markaðsaðgengi. 

Þverlæg viðfangsefni

• Markmið sem sett eru fram undir þverlægu viðfangsefnunum eru að mestu samrýmanleg framtíðarsýn stjórnvalda sé nálgunin á þau rétt.  
• Árangri um allt land er best náð með almennri nálgun sem felur í sér áherslu á að hlutverk stjórnvalda sé fyrst og fremst að tryggja nauðsynlega innviði (t.a.m. orku- og samgönguinnviði) og almennt góð rekstrarskilyrði.  
• Í breyttri heimsmynd er áfallaþol lykill að áhættustjórnun en verkefnið þarf að nálgast með samstarfshugsun og samningagerð milli hins opinbera og atvinnulífsins í stað einhliða krafna hins opinbera og regluverks. Endurgjald þarf að koma fyrir auknar kröfur í birgðahaldi og umframframleiðslugetu.  
• Nálgast verður loftslagsmál með alþjóðlegri linsu, þannig að framlag íslensks atvinnulífs sé metið með hliðsjón af því hver losun hefði verið, færi framleiðslan fram annarsstaðar í heiminum.

Almennar stefnuáherslur

• Samtökin telja þær fimm almennu stefnuáherslur sem tilgreindar eru í stefnudrögunum af hinu góða og geta tekið undir mikilvægi hverrar og einnar. Aftur á móti leggja samtökin til að mótaðar verði tvær áherslur til viðbótar en án þeirra telja samtökin minni líkur á að atvinnustefna fyrir Ísland skili árangri.  
• Móta þarf stefnuáherslu um útflutningsdrifinn vinnumarkað en það kallar á breytta umgjörð um ríkissáttasemjara og að embættinu verði gert að fylgja eftir launastefnu í stefnumarkandi kjarasamningum.  
• Móta þarf stefnuáherslu um beitingu skattkerfisins til að örva útflutningsvöxt og fjárfestingar í atvinnuvegunum. Skattbyrði á Íslandi er há og til viðbótar við tekjuskatt fyrirtækja eru fjölmargir sértækir skattar sem leggjast á atvinnulífið og þarfnast endurskoðunar. Til dæmis mætti tryggja að stytting atvinnuleysisbótatímabils skilaði sér í lækkuðu atvinnutryggingagjaldi og líta til fordæmis Finna sem lækkuðu tekjuskatt fyrirtækja úr 20% í 18% til að efla verðmætasköpun og auka áfallaþol.

Innviðir

• Innviðafjárfesting hefur setið á hakanum undanfarin ár og mikilvægt að snúa þeirri þróun við. Lítið svigrúm er hjá hinu opinbera til stórfelldra fjárfestinga án hagræðingar á rekstrar- og/eða efnahagsreikningi. 
• Skynsamlegt er að notast við samvinnuleið (PPP) eins og kostur er við uppbyggingu innviða.  
• Helsti flöskuháls uppbyggingar orkuinnviða er þungt leyfisveitingaferli og flókið regluverk. Brýnt er að klára þau einföldunarfrumvörp sem liggja fyrir Alþingi sem allra fyrst.

Vísindi og nýsköpun

• Festa þarf skattalega hvata til rannsókna og þróunar í sessi til að skapa fyrirsjáanleika í rekstrarumhverfi nýsköpunarfyrirtækja.  
• Skapa þarf skattalega hvata til fjárfestinga í nýsköpunarfyrirtækjum með hliðsjón af erlendum fyrirmyndum og huga að því að fjárfestavernd sé ekki svo sterk að hún komi í veg fyrir nýstárlegar leiðir til fjármögnunar.  
• Tækifæri eru til eflingar samstarfs milli atvinnulífs og háskóla m.a. með því að auka áherslu á að tekið sé mið af þörfum samfélags og atvinnulífs við stefnumörkun opinberra háskóla hvað varðar námsframboð og með því að móta skýrari hvata fyrir háskóla og fræðimenn til að eiga í virku samstarfi við fyrirtæki.

Hæfni til framtíðar

• Til að tryggja áframhaldandi lífsgæðaaukningu þarf að fjárfesta markvisst í réttri menntun og færni og draga úr misræmi milli menntunar og starfa. 
• Styrkja þarf mannaflaspár og færniþarfagreiningar með kerfisbundnum hætti og samstarfi stjórnvalda, Hagstofunnar, aðila vinnumarkaðarins og menntakerfisins.  
• Efla þarf iðn-, verk- og tæknimenntun til að mæta þörf atvinnulífsins, m.a. með því að stuðla að áframhaldandi bættu viðhorfi í garð fagþekkingar.  
• Aukin áhersla á STEAM-greinar er forsenda fyrir framtíðar samkeppnishæfni Íslands. Hefja þarf markvissa uppbyggingu í STEAM-greinum strax í leik- og grunnskólum.

Einföldun regluverks

• Leggja þarf kapp á að regluumhverfi atvinnulífsins verði einfaldað til að koma í veg fyrir óþarfa kostnað og skerta samkeppnisstöðu íslenskra fyrirtækja í alþjóðlegum samanburði.  
• Falla þarf frá fyrirhugaðri lagasetningu sem felur í sér íþyngjandi reglur eða kvaðir fyrir atvinnulífið.  
• Ráðast þarf í markvissa og skipulega afhúðun EES-reglna sem hafa verið gullhúðaðar við innleiðingu hér á landi. 
• Samtökin leggja til fjölmargar aðgerðatækar tillögur um einföldun regluverks í viðauka sem finna má aftan við umsögn þessa.

Aðgengi að mörkuðum

• Efla þarf alþjóðlega hagsmunagæslu Íslands. Mikilvægt er að gera umbætur á ferlum í aðdraganda þess að Ísland undirgengst alþjóðlegar skuldbindingar, t.a.m. með opinberum lista yfir fyrirhugað alþjóðasamstarf sem Ísland hyggst taka þátt í.  
• Greiðir samgönguinnviðir eru forsenda þess að hægt sé að nýta aðgengi að erlendum mörkuðum. Gæta þarf hagsmuna Íslands þegar kemur að flugi og sjóflutningum gagnvart ESB og öðrum alþjóðastofnunum. Brýnt er að tryggja varanlegar sérlausnir fyrir Ísland á þessum sviðum innan ETS kerfisins sem taka mið af sérstöðu Íslands; landfræðilegri legu og smæð þjóðarinnar. Þá þarf jafnframt að tryggja sambærilega sérlausn í sjóflutningum á vettvangi IMO taki alþjóðlegt kolefnisgjaldakerfi við af því evrópska.  
• EES samningurinn eru og verður mikilvægasti viðskiptasamningur Íslands. Tryggja þarf að innri markaðurinn virki í reynd og koma á sameiginlegum skilningi um að tollar eiga ekki heima á innri markaðinum. 
• Tryggja þarf viðskiptasamning við Bandaríkin sem skapar fyrirsjáanleika og a.m.k. jafna samkeppnisstöðu við nágrannalöndin.  
• Tækifæri eru til að efla fríverslun bæði á vettvangi EFTA en einnig í tvíhliða samstarfi og á Norðurslóðum.

Samhliða umsögn um atvinnustefnu skiluðu samtökin einnig til stjórnvalda tillögum sínum að einföldun regluverks á hinum ýmsu sviðum atvinnulífsins. Tillögurnar voru unnar að beiðni stjórnvalda sem áttu góðan fund með fulltrúum SA í kjölfarið.

Norrænt samstarfsnet um fullorðinsfræðslu styrkt (NLL)

Samtök atvinnulífsins líta á traust menntakerfi sem grundvöll til frekari þróunar og eflingar íslensks atvinnulífs. Lykilatriði er að fjárfest sé í réttri menntun og færni. Á síðustu misserum hafa samtökin lagt áherslu á að greina og benda á vaxandi misræmi á milli menntunar og starfa á vinnumarkaði og taka m.a. þátt í verkefninu Future Skills – Bridging the Competence Gap. Um er að ræða þverfaglegt samstarfsverkefni á vegum Norrænu ráðherranefndarinnar og Nordic Network for Lifelong Learning (NLL). Verkefnið byggir á þeirri áskorun að þrátt fyrir sterka stöðu Norðurlandanna í menntun og velferð sé færnimisræmi (e. competence mismatch) enn mikið. Fyrirtæki eiga í erfiðleikum með að finna starfsfólk með rétta hæfni á sama tíma og margir einstaklingar eru annað hvort yfir- eða vanmenntaðir miðað við störf sín. Einnig er bent á að allt að 39% af kjarnahæfni starfsfólks muni breytast fyrir árið 2030 vegna tæknibreytinga og umbreytinga atvinnulífsins.

Boðað var til samráðsfundar á vegum NLL í Stokkhólmi 16.-17. október þar sem fjallað var um hvernig megi gera nám og færni sýnilegri, óháð því hvar eða hvernig hennar er aflað, og um mikilvægi raunfærnimats og viðurkenningar á óformlegu námi. Á fundinum ræddu sérfræðingar, fulltrúar atvinnulífs, stjórnvalda og fræðasamfélags hlutverk símenntunar í ört breytilegu samfélagi og hvernig styrkja megi tengsl milli menntunar, starfsþróunar og vinnumarkaðar.

Lyklar að hæfni framtíðarinnar

Vinnumarkaðurinn tekur örum breytingum. Störf breytast og ný störf verða til, jafnvel nýjar atvinnugreinar, sem endurspegla breyttar áherslur, tækniframfarir og sjálfbærni á vinnumarkaði. Hvernig tryggjum við að þekkingin fyrir þessi nýju störf verði til staðar um allt land, svo Ísland verði samkeppnishæft á alþjóðamarkaði?

Í greinaflokknum Lyklar að hæfni framtíðarinnar er fjallað um örnám, færnispár og greiningu á lykilhæfni starfa. Í greinunum er fjallað um leiðir sem er vænlegar eru til árangurs í heimi þar sem hæfni og þekking úreldist hratt. Greinarnar er að finna hér að neðan.

Starfsmenntasjóðirnir 25 ára

Í tilefni af 25 ára afmæli starfsmenntasjóðanna og 10 ára afmæli Áttarinnar, sameiginlegrar vefgáttar sjóðanna, var blásið til veglegrar ráðstefnu þann 18. september. Ráðstefnan fór fram á Grand Hótel Reykjavík og að henni stóðu þeir starfsmenntasjóðir sem sameinast um rekstur Áttarinnar. Þar flutti Maj-Britt Hjördís Briem, lögmaður á vinnumarkaðssviði SA, meðal annars erindi um aukna hæfni á íslenskum vinnumarkaði og mikilvægi starfsmenntunnar.

Starfmenntasjóðirnir hafa styrkt starfsfólk og fyrirtæki undanfarin 25 ár sem leitt hefur til aukinnar hæfni á íslenskum vinnumarkaði. Fyrirtæki greiða iðgjald í starfsmenntasjóði og geta sótt um fyrirtækjastyrki til námskeiðahalds fyrir starfsfólk sitt eða vegna námskeiða sem starfsfólk sækir.

Vinnuvernd

SA átti fulltrúa í samstarfsnefnd og samráðsvettvangi um aðgerðir gegn brotastarfsemi á vinnumarkaði. Um er að ræða annars vegar samstarfsnefnd stjórnvalda og samtaka aðila vinnumarkaðarins og hins vegar samráðsvettvang aðila vinnumarkaðarins, vinnueftirlitsins og annarra eftirlitsstofnana. Samstarfsnefndin skilaði tillögum að stefnu og aðgerðaáætlun til félags- og vinnumarkaðsráðherra hvað varðar áherslur og aðgerðir gegn brotastarfsemi á innlendum vinnumarkaði. Samráðsfundir vegna brotastarfsemi á vinnumarkaði eru haldnir reglulega. Þar eru meðal annars sameiginlegar áherslur í eftirlitsaðgerðum Skattsins, lögreglunnar og Vinnueftirlitsins ræddar.

Þann 26. ágúst var haldið málþing á vegum ELA - European Labour Authority í húsakynnum Vinnumálastofnunar. Markmið málþingsins var m.a. að styrkja samstarf aðildarríkja Evrópusambandsins og EES-ríkjanna og ræða hvernig best sé að sporna gegn brotastarfsemi á vinnumarkaði í HORECA-geiranum (hótel, veitingar og ferðaþjónusta). Fulltrúi SA, Maj-Britt Briem, hélt erindi á málþinginu, meðal annars um mikilvægi aðkomu aðila vinnumarkaðarins að mótun aðgerða er snúa að eftirliti og viðurlögum. Þann 11. september síðastliðinn fengu Samtök atvinnulífsins heimsókn frá fulltrúum vinnueftirlits Ungverjalands. Hópurinn var hér í námsferð og sneri umræðan á fundinum meðal annars að því með hvaða hætti aðilar vinnumarkaðarins komi að eftirliti á íslenskum vinnumarkaði.

Dagana 3.-5. september hittust sérfræðingar í vinnuvernd atvinnurekendasamtaka á Norðurlöndunum í Osló. Á fundinum var rætt um þróun á vinnumarkaði og löggjöf á sviði vinnuverndar (OSH). Umræður á fundinum sneru að helstu áskorunum á vinnumarkaði, hvernig hægt sé að draga úr veikindafjarvistum og stuðla að farsælli endurkomu starfsfólks úr veikindaleyfi. Rætt var um geðheilbrigði og mælingar á vinnustaðatengdum streituþáttum, hvernig hægt sé að draga úr fjarveru vegna andlegra veikinda og hlutverk atvinnurekenda í að efla geðheilsu á vinnustöðum. Rætt var um öryggismenningu og Norðmenn kynntu verkefnið Safety, Leadership, and Learning sem stuðla á að aukinni öryggisvitund á vinnustöðum. Einnig var rætt um jafnrétti og vinnuumhverfi kvenna, einföldun regluverks, og áhrif nýrrar tækni (s.s. gervigreindar) á vinnuumhverfið.

Fræðsla til félagsmanna

Í maí 2025 stóðu Samtök atvinnulífsins og Samtök ferðaþjónustunnar fyrir tveimur sérsniðnum fræðslunámskeiðum um kjarasamninga í ferðaþjónustu. Námskeiðin voru sérstaklega ætluð þeim sem bera ábyrgð á ráðningum og starfsmannamálum – stjórnendum, rekstraraðilum og mannauðsfólki í greininni. Námskeiðin voru vel sótt en fjallað var um ráðningarsamninga og ráðningarferli, réttindi í veikindum og orlof og uppsagnir og starfslok.

Þann 21. maí fór fram fræðslufundur á vegum Samtaka atvinnulífsins þar sem kastljósinu var beint að því hvernig hægt sé að bregðast rétt og tímanlega við einelti, kynferðislegri og kynbundinni áreitni og ofbeldi á vinnustöðum – svokölluðum EKKO-málum. Fjölbreytt erindi og málefnalegar pallborðsumræður vöktu athygli fundargesta þar sem lögð var áhersla á sameiginlega ábyrgð fyrir heilbrigt vinnuumhverfi.

Samtök atvinnulífsins komu að gerð fræðslumyndbanda fyrir stjórnendur og starfsfólk sem ætlað er að auka þekkingu á því hvernig best sé að stuðla að heilbrigðri vinnustaðamenningu og huga að forvörnum og viðbrögðum við áreitni og ofbeldi í vinnuumhverfinu. Myndböndin bætast við önnur myndbönd um einelti, áreitni og ofbeldi vinnuumhverfinu sem Vinnueftirltið vann í samvinnu við samtök aðila vinnumarkaðarsins, embætti landlæknis og Jafnréttisstofu. Myndböndin má finna hér.

Stór hluti lagaumhverfis atvinnulífsins kemur frá Evrópusambandinu. Undanfarin ár hefur áhersla SA í erlendum samskiptum snúist fyrst og fremst um að gæta hagsmuna íslenskra fyrirtækja gagnvart þeirri löggjöf. Það er gert með aðild að ráðgjafanefnd EFTA, Business Europe og norrænu samstarfi auk þess sem SA er aðili að Business at OECD.

Haustið 2024 samþykkti stjórn SA stefnu í hagsmunagæslu í Evrópu 2024-2029 með áherslu á hagsmuni íslensks atvinnulífs í EES-samstarfi. Frá ársbyrjun 2025 hefur SA verið í samstarfi við ráðgjafarfyrirtækið Kreab Worldwide í Brussel. Samstarfið hefur reynst gjöfult og hefur gert starfsmönnum SA kleift að setja sig dýpra inn í mál sem stafa frá ESB og önnur alþjóðamál sem varða íslenskt atvinnulíf.

Ísland á verulega hagsmuni af Evrópusamstarfi í gegnum EES samninginn. Samningurinn veitir Íslandi aðgang að innri markaði Evrópusambandsins en hann nær yfir frjálst flæði vöru, vinnuafls, þjónustu og fjármagns. Á sama tíma og ávinningur samstarfsins er augljós krefst það mikilla skuldbindinga en í úttekt starfshóps utanríkisráðuneytisins um framkvæmd EES samningsins árið 2019 kom fram að 16% íslenskrar löggjafar frá því að samningurinn var fyrst innleiddur hérlendis, væru innleiðingar EES gerða. Þá eru ótaldar gerðir sem ekki krefjast lagabreytinga sérstaklega.

Það er auðvitað ekki svo að öll lagasetning sem við innleiðum hérlendis vegna EES samningsins feli í sér óþarflega íþyngjandi reglubyrði á atvinnulífið en undanfarin ár hefur byrðin hins vegar þótt fara vaxandi. Atvinnulífið í Evrópu hefur undanfarið verið að vakna til vitundar um vaxandi reglubyrði og framkvæmdastjórn ESB hefur brugðist við því með ýmsum hætti. Þannig hefur framkvæmdastjórnin lagt áherslu á þessu kjörtímabili á einföldun regluverks í þágu aukinnar samkeppnishæfni, öryggis og efnhagslegs viðnámsþrótts. SA fagna aukinni áherslu á einföldun regluverks, einkum til að auka samkeppnishæfni og létta reglubyrði þvert á atvinnulífið og hvetja íslensk stjórnvöld til að ganga á eftir með góðu fordæmi og einfalda regluverk íslensks atvinnulífs.

Norrænt samstarf 

Norrænt samstarf er áberandi í starfi SA. Samtökin eru í nánum samskiptum við systursamtök sín á Norðurlöndunum sem er ómetanlegt þegar kemur að því að bera saman bækur og fá innsýn í stöðu efnahagsmála, kjarasamninga og launaþróunar og gildandi löggjöf á atvinnulíf. SA á sæti í norrænum samstarfshópum, t.a.m. um umhverfismál og viðbúnað auk þess sem lögð er áhersla á óformleg samskipti og samvinnu.

Á hverju ári eru haldnir samnorrænir formannafundir en í september 2025 bauð EK, samtök finnskra atvinnurekenda norrænum kollegum til fundar í Helsinki þar sem ýmis mál voru rædd, t.a.m. viðnámsþróttur, vöxtur, samkeppnishæfni og vinnumarkaðir.

Jafnframt eru árlegir norrænir fundir um ákveðin málefni, svosem skatta, kjaratölfræði, vinnuvernd og lögfræði. Tilgangur fundanna er meðal annars að fara yfir það sem er efst á baugi, fjalla um sameiginleg hagsmunamál og mismunandi nálganir í hverju landi fyrir sig og mynda tengsl en þessir hópar eiga í samskiptum milli funda vegna einstakra mála.

Hagsmunagæsla innan Evrópu

Evrópusamtök atvinnulífsins, Business Europe, eru leiðandi hagsmunasamtök í Evrópu sem leggja áherslu á samkeppnishæfni, hagsæld og tækifæri. Samtök atvinnulífsins eru aðilar að samtökunum, en innan Evrópusamtakanna má finna hagsmunasamtök sem eru í forsvari fyrir meira en 20 milljón fyrirtæki í 36 evrópskum löndum. Tvisvar á ári taka SA þátt í formannafundi Business Europe sem haldinn er hverju sinni í því Evrópuríki sem taka mun við forystu í Evrópuráðinu næstu sex mánuði. Í maí 2025 var formannafundurinn haldinn í Kaupmannahöfn í aðdraganda formennsku Dana í Evrópuráðinu. Efst á baugi var staða alþjóðamála og samkeppnishæfni Evrópu, m.a. einföldun íþyngjandi krafna á atvinnulíf auk öryggis- og varnarmála. Jón Ólafur Halldórsson, formaður SA, Sigríður Margrét Oddsdóttir, þáverandi framkvæmdastjóri og Heiðrún Björk Gísladóttir, fastafulltrúi sóttu fundinn.

Í nóvember 2025 var formannafundurinn í Nicosíu á Kýpur í aðdraganda forystu landsins í Evrópuráðinu. Helstu umfjöllunarefni fundarins voru vaxandi spenna í alþjóðamálum, mótvindar í efnahagslífi Evrópu og samkeppnishæfni Evrópu. Business Europe hvöttu Kýpur til dáða við komandi forystu og kölluðu m.a. eftir hraðari afregluvæðingu ESB til að auðvelda rekstur fyrirtækja, styrkingu innri markaðarins til að auka vaxtarmöguleika, að stuðlað yrði að vönduðum störfum í Evrópu innan samkeppnishæfra og nýsköpunarfyrirtækja og brúun fjárfestingarbilsins í ESB. Jón Ólafur Halldórsson, formaður SA, Sigríður Margrét Oddsdóttir, þáverandi framkvæmdastjóri og Heiðrún Björk Gísladóttir, fastafulltrúi sóttu fundinn.

Fundir fastafulltrúa (DP) aðildarsamtaka Business Europe eru haldnir 1-2 sinnum í mánuði. Loks eru virkir vinnuhópar og nefndir á vegum Business Europe sem SA eiga sæti í, t.a.m. um málefni vinnumarkaðarins og um umhverfis- og loftslagsmál.

Fulltrúar SA eiga jafnframt sæti í Ráðgjafarnefnd EFTA sem er samstarfsvettvangur aðila vinnumarkaðarins í EFTA-löndunum og fjallar um þróun EES-samningsins með hliðsjón af hagsmunum sem aðilar vinnumarkaðarins gæta. Nefndin fundar að jafnaði fjórum sinnum á ári. Í tengslum við fundi nefndarinnar er árlega haldinn fundur með stjórnarnefnd EFTA (e. Standing Committee), ráðherrum EFTA-ríkjanna, þingmannanefnd EFTA og þeim ráðherra EFTA-EES ríkjanna sem hefur forystu fyrir EFTA hverju sinni. Nefndin vinnur annars vegar að gerð sameiginlegra álitsgerða með hliðstæðri ráðgjafarnefnd Evrópusambandsins og hins vegar að sjálfstæðum álitsgerðum sem kynntar eru fyrir fastanefnd EFTA í Brussel og ráðherrum EFTA-ríkjanna.

ETS

Viðskiptakerfi ESB með losunarheimildir (ETS) hefur verið mikilvægt hagsmunamál hjá Samtökum atvinnulífsins á árinu. Ástæðan er fyrirhuguð endurskoðun framkvæmdastjórnar ESB á ETS-kerfinu sumarið 2026, en niðurstaðan mun hafa veruleg áhrif á rekstrarskilyrði íslensks atvinnulífs. Ísland tekur fullan þátt í ETS í gegnum EES-samninginn og hefur kerfið því bein og víðtæk áhrif á samkeppnishæfni fyrirtækja, ekki síst í flugsamgöngum og sjóflutningum.

Samtök atvinnulífsins, SVÞ – Samtök verslunar og þjónustu og Samtök ferðaþjónustunnar skiluðu sameiginlegri umsögn til framkvæmdastjórnar ESB sumarið 2025 í tengslum við endurskoðunina. Þar var lögð rík áhersla á að tekið yrði mið af sérstöðu Íslands sem smáríki með um 390 þúsund íbúa, fámennan innlendan markað og mikla landfræðilega fjarlægð frá helstu viðskiptamörkuðum. Í framhaldinu var málið einnig sett á dagskrá Umhverfisdags atvinnulífsins og í opinberri umræðu.

Markmið ETS-kerfisins er að skapa hagrænan hvata til að draga úr losun gróðurhúsalofttegunda. ETS-kerfið er því ekki að skila tilætluðum árangri ef það leiðir fyrst og fremst til aukins kostnaðar eða tilfærslu starfsemi án samsvarandi samdráttar í losun. Ísland er eina ríkið innan kerfisins sem er nær alfarið háð flugi og sjóflutningum, án raunhæfra staðgönguvalkosta, þar sem um 99% vöruflutninga fara fram sjóleiðis og 99% fólksflutninga með flugi. Þessi sérstaða veldur því að áhrif kerfisins leggjast hlutfallslega þyngra á íslenskt efnahagslíf og samfélag en víða annars staðar.

Á árinu skiluðu samtökin umsögnum um innlenda löggjöf og reglur tengdar ETS-kerfinu sjálfu, innleiðingu ReFuelEU Aviation og áform um FuelEU Maritime. Í þeim var lögð áhersla á einfaldleika, fyrirsjáanleika og að tekið yrði mið af raunverulegum rekstraraðstæðum íslenskra fyrirtækja, auk þess sem varað var við uppsöfnuðum kostnaði þegar ETS, innlend kolefnisgjöld, eldsneytiskröfur og alþjóðlegt regluverk, svo sem á vettvangi ICAO og IMO, leggjast saman. Einnig skiluðu samtökin inn umsögnum í samráðsgátt Framkvæmdastjórnar Evrópusambandsins þar sem sjónarmiðum um sérstöðu Íslands var komið á framfæri.

Í mars 2026 fóru SA, SVÞ og SAF ásamt fulltrúum Icelandair og Eimskips til Brussel þar sem fundað var með lykilaðilum innan framkvæmdastjórnar ESB. Markmið ferðarinnar var að koma sjónarmiðum íslensks atvinnulífs á framfæri í tengslum við endurskoðun ETS-kerfisins. Á fundunum var sérstaklega rætt um áhrif kerfisins á flug og sjóflutninga og mikilvægi þess að regluverkið taki mið af landfræðilegri sérstöðu Íslands og þeim áskorunum sem fylgja löngum flug- og siglingaleiðum til og frá landinu.

Fram undan er lykiláfangi í endurskoðun ETS-kerfisins og mun SA áfram vinna markvisst að hagsmunagæslu fyrir íslenskt atvinnulíf í tengslum við þróun og endurskoðun kerfisins. Sem liður í þeirri vinnu hefur verið ráðist í umfangsmiklar greiningar fyrir hönd bæði flugsamgangna og sjóflutninga. Niðurstöðum þessarar vinnu verður komið markvisst á framfæri við Evrópusambandið í aðdraganda endurskoðunar kerfisins í sumar. Markmiðið er að tryggja jafnræði á samkeppnisgrundvelli fyrir Ísland, þannig að kerfið stuðli að raunverulegum loftslagsárangri án þess að grafa undan samkeppnishæfni íslenskra fyrirtækja eða ýta undir kolefnisleka.

IMO NZF

Á árinu unnu Samtök atvinnulífsins markvisst að hagsmunagæslu vegna fyrirhugaðs alþjóðlegs kolefnisgjaldakerfis í sjóflutningum á á vegum Alþjóðasiglingamálastofnunarinnar (IMO), svonefnds Net-Zero Framework (NZF). SA hafa ítrekað lagt áherslu á mikilvægi samræmds alþjóðlegs regluverks í stað svæðisbundinna kerfa, líkt og ETS-kerfis Evrópusambandsins. Samtökin leggja hins vegar áherslu á að alþjóðlegt regluverk tryggi jafnræði í samkeppni og taki mið af mismunandi aðstæðum ríkja og siglingaleiða. Markmið kerfisins er að draga úr losun gróðurhúsalofttegunda í skipaiðnaði í átt að kolefnishlutleysi fyrir 2050, m.a. með stigvaxandi kröfum um losunarkræfni og gjaldtöku vegna losunar.

Haustið 2025 beittu SA, í samstarfi við SVÞ – Samtök verslunar- og þjónustu, sér fyrir því að varpa ljósi á áhrif NZF á íslenskt efnahagslíf og samfélag. Samtökin lögðu áherslu á sérstöðu Íslands sem eyríkis með langar og krefjandi siglingaleiðir og bentu á möguleg áhrif á flutningskostnað, verðlag og samkeppnishæfni. Jafnframt var bent á óvissu um samspil NZF við innlend kolefnisgjöld og evrópsk kerfi, einkum ETS og FuelEU Maritime. Án samhæfingar er hætta á tvöfaldri eða jafnvel þrefaldri gjaldtöku á sömu losun. Samtökin kölluðu eftir heildstæðu áhrifamati á íslenskt atvinnulíf áður en endanleg afstaða stjórnvalda yrði tekin.

Ákvörðun um NZF var frestað á vettvangi IMO haustið 2025, sem skapaði svigrúm til frekari undirbúnings. Í kjölfarið fengu íslensk stjórnvöld, í samstarfi við atvinnulífið, ráðgjafafyrirtækið Det Norske Veritas (DNV) til að vinna greiningu um rekstrarskilyrði og viðbótarorkuþörf skipa við siglingar til Íslands vegna veðurskilyrða á Norður-Atlantshafi. Niðurstöðurnar sýna að skip sem sigla til Íslands verja hlutfallslega meiri orku í að vinna gegn vindum og öldum en sambærileg skip á siglingaleiðum innan Evrópu og á heimsvísu. Í framhaldi af þeirri greiningu óskuðu Samtök atvinnulífsins og SVÞ – Samtök verslunar og þjónustu eftir viðbótargreiningu frá DNV þar sem metin verða efnahagsleg áhrif ETS, FuelEU Maritime og NZF á íslenska sjóflutninga, meðal annars með hliðsjón af lengri siglingaleiðum og krefjandi rekstrarskilyrðum á Norður-Atlantshafi.

Fulltrúi SA sótti jafnframt fund umhverfisnefndar Alþjóðasiglingamálastofnunarinnar (IMO), MEPC 84, í London vorið 2026 þar sem fjallað var um þróun NZF og áhrif loftslagsregluverks á alþjóðlega sjóflutninga. Á fundinum lögðu nokkur ríki og alþjóðleg samtök fram erindi um áhrif veðuraðstæðna á eldsneytisnotkun skipa og bentu á að siglingar við erfiðar aðstæður á Norður-Atlantshafi, líkt og til Íslands, gætu komið verr út innan núverandi og fyrirhugaðs regluverks. Þetta styður við þá afstöðu SA um mikilvægi þess að loftslagsregluverk taki mið af sérstöðu Íslands og tryggi jafnræði í samkeppni.

Samtök atvinnulífsins munu áfram vinna að því að byggja upp gagnadrifna afstöðu Íslands með það að markmiði að fá viðurkennda sérstöðu Íslands sem eyríkis í Norður-Atlantshafi og tryggja þannig sanngjarna útfærslu kerfisins.

Saga íslenska lífeyriskerfisins

Sögu íslenska lífeyriskerfisins má rekja til ársins 1943 þegar Alþingi setti lög um lífeyrisréttindi ríkisstarfsmanna. Árið 1955 gerðu VR og samtök atvinnurekenda kjarasamning um stofnun Lífeyrissjóðs verslunarmanna.

Lífeyrissjóðir fyrir starfsmenn á almennum vinnumarkaði voru almennt stofnaðir með kjarasamningi samtaka fyrirtækja og launafólks árið 1969. Þá skuldbundu samtök atvinnurekenda og launafólks sig sameiginlega til gæslu og ábyrgðar á rekstri sjóðanna, enda sameiginlegur hagur atvinnurekenda og launafólks. Skylduaðild að lífeyrissjóðum var síðar lögfest árið 1974 og gerð almenn árið 1980.

Árið 1995 var gerður heilsteyptur kjarasamningur milli ASÍ og VSÍ á grunni kjarasamningsins frá 1969 um lífeyrissjóði og byggir kerfið eins og við þekkjum það í dag á þeim samningi. Meginefni samningsins var síðan fært í lög árið 1997.

Í kjarasamningum á almennum vinnumarkaði á árinu 2016 milli SA og ASÍ var mótframlag launagreiðenda hækkað í 11,5%. Jafnframt var heimilað að hækkuninni yrði varið til séreignarsparnaðar með tilteknum skilyrðum (þ.e. svokölluð tilgreind séreign) til að auðvelda starfslok og sveigjanleika í lífeyristöku. Þær breytingar hlutu lagastoð árið 2022 og tóku lögin gildi 1. janúar 2023.

Mikilvægi lífeyriskerfisins

Lífeyrissjóðir á Íslandi eru hluti af kjarasamningum og eru viðfangsefni þeirra gríðarlega mikilvæg fyrir framtíðarvelferð þjóðarinnar. Sjóðirnir eru meginuppspretta sparnaðar í landinu. Aðild að lífeyrissjóðum hefur alla tíð fyrst og fremst verið á vinnumarkaðslegum forsendum og tengd við tekjur af atvinnu.

Alls eru 17 lífeyrissjóðir starfandi í dag en þeir voru 96 talsins árið 1980. Sjóðunum sem heyra undir samningssvið SA og ASÍ hefur fækkað verulega á undanförnum árum með sameiningum og eru nú sjö talsins:

• Birta lífeyrissjóður  
• Festa lífeyrissjóður  
• Gildi-lífeyrissjóður  
• Lífeyrissjóður Rangæinga  
• Lífeyrissjóður verslunarmanna  
• Lífeyrissjóður Vestmannaeyja   
• Stapi lífeyrissjóður  

Viðræður um nýtt örorkulífeyriskerfi

Málefni lífeyrissjóða og einkum örorkutrygginga lífeyriskerfisins voru ofarlega á baugi í starfsemi samtakanna á árinu. Í kjölfar skerðingar stjórnvalda á jöfnunarframlagi árið 2025 vegna örorkubyrði lífeyrissjóða og boðuðu afnámi framlagsins árið 2026, ásamt áformum um bann við víxlverkun lífeyrissjóða og almannatrygginga, töldu samtökin brýnt að taka málaflokkinn föstum tökum. Mikilvægt væri að aðilar vinnumarkaðarins hefðu frumkvæði að framþróun kerfisins og mótun lausna á þeim áskorunum sem einkenndu örorkuhluta kerfisins.

Með það fyrir augum hófu aðilar, þ.e. SA og ASÍ, viðræður um breytingar á kjarasamningi um lífeyrismál. Samkomulag náðist við fjármála- og efnahagsráðuneytið um að jöfnunarframlag vegna örorkubyrði yrði áfram veitt að hluta árið 2026 á meðan aðilar ættu í viðræðum.

Markmið viðræðnanna var margþætt; að stuðla að aukinni endurhæfingu og virkni á vinnumarkaði, koma í veg fyrir aukinn kostnað vegna málaflokksins, tryggja jöfnun í örorkubyrði án aðkomu hins opinbera og leysa úr vandkvæðum vegna víxlverkana almannatrygginga og lífeyrissjóða.

Vinnunni var skipt í þrjá fasa og náðist töluverður árangur í fyrsta fasa, þar sem samkomulag náðist milli aðila um ramma utan um framtíðarskipan örorkukerfisins. Þá hófust viðræður jafnframt um annan fasa, en í honum er stefnt að því að ræða leiðir til að auka endurhæfingartíðni og endurkomu á vinnumarkað í kjölfar veikinda og örorku. Stefnt er að því að þriðji fasi hefjist von bráðar en verkefni hans er að útfæra að fullu fyrirhugaðar breytingar, þ.m.t. nauðsynlegar lagabreytingar. Mikilvægt er að ljúka viðræðum á komandi starfsári, en til að svo megi vera þarf að ná samkomlagi um alla þrjá fasa verkefnisins.

Fulltrúar SA í stjórnum lífeyrissjóða

SA tilnefnir stjórnarmenn í sjö lífeyrissjóði. Samtökin tilnefna fulltrúa samkvæmt sérstökum reglum SA. Fulltrúar SA í stjórnum lífeyrissjóða geta setið að hámarki í átta ár samfellt sem aðalmenn í stjórn sama sjóðs. Samtök atvinnulífsins hafa jafnrétti kynja í heiðri við skipan í stjórnir lífeyrissjóða.

Lífeyrissjóður Verzlunarmanna

Jón Ólafur Halldórsson
Sigrún Helgadóttir
Páll Ásgrímsson

Birta lífeyrissjóður

Þóra Eggertsdóttir
Skúli Skúlason
Linda Sverrisdóttir
Sigurður R. Ragnarsson

Festa lífeyrissjóður

Sara Lind Guðbergsdóttir
Halldór Kristinsson
Steinþór Skúlason

Gildi lífeyrissjóður

Björgvin Jón Bjarnason
Bjarnheiður Hallsdóttir
Gunnar Ármannsson
Inga Jóna Friðgeirsdóttir

Stapi lífeyrissjóður

Elsa Björg Pétursdóttir
Guðrún Ingólfsdóttir
Kristinn Kristófersson
Tryggvi Þór Haraldsson

Lífeyrissjóður Vestmannaeyja

Rut Haraldsdóttir
Vala Pálsdóttir
Sigurbergur Ármannsson

Lífeyrissjóður Rangæinga

Guðmundur Svavarsson
Margrét Jóna Ísólfsdóttir

Samstarf og þróun lífeyriskerfisins

Ráðgjafaráð um lífeyrismál
Fulltrúar SA í stjórnum lífeyrissjóða mynda ásamt framkvæmdastjórn og framkvæmdastjóra SA ráðgjafarráð í lífeyrismálum. Ráðið hittist að jafnaði tvisvar á ári og fjallar um mikilvæg málefni er varða lífeyriskerfið.

Samráðsfundur með ASÍ
Samtökin héldu einn samráðsfund með ASÍ á starfsárinu þar sem fjallað var um viðræður SA og ASÍ með fulltingi fjármálaráðuneytisins um framtíðarskipan örorkutrygginga. Kom þar fram að aðilar hefðu orðið ásáttir um verklag og nálgun á framtíðarskipan örorkutrygginga á Íslandi þó enn ætti eftir að ná utan um leiðir til að auka endurhæfingartíðni og ná saman um ýmis útfærsluatriði.

Grænbók um lífeyriskerfið
Unnið er að grænbók um lífeyriskerfið sem lýsir stöðu þess og helstu áskorunum. Meginmarkmið grænbókarinnar er að skapa traustan grundvöll fyrir umræðu, stefnumörkun og ákvarðanatöku um málefni sem varða fyrirkomulag lífeyrismála og þróun þess. Horft er til áframhaldandi samráðs milli stjórnvalda og aðila vinnumarkaðarins.

Samtökum atvinnulífsins berst mikill fjöldi þingmála til umsagnar. Samtökin vinna markvisst að hagsmunagæslu í þágu aðildarfyrirtækja þannig að framleiðni og verðmætasköpun geti aukist. Með ritun umsagna og vöktun nýrra reglna sem varða atvinnulífið gæta samtökin að því að rödd atvinnulífsins heyrist.

Mál berast frá Alþingi, ráðuneytum, stofnunum og fyrirtækjum. Þegar nýjar reglur eru settar er varða rekstrarskilyrði fyrirtækja og atvinnulífið í heild standa samtökin vaktina og gæta hagsmuna atvinnulífsins. Auk þess taka SA oft upp mál að eigin frumkvæði og vekja athygli stjórnvalda eða almennings á þeim.

Mikilvægt er að atvinnulífið búi við skýrar og góðar leikreglur og að almenningur, hið opinbera og önnur fyrirtæki séu vel varin gagnvart ólögmætri háttsemi í atvinnurekstri.

Á tímabilinu 1. apríl 2025 og til 11. maí 2026 skrifuðu samtökin alls 154 umsagnir um þingmál, mál í samráðsgátt stjórnvalda og eftir atvikum beint til nánar tiltekinna stjórnvalda eða alþjóðastofnana.

Í fyrra pallborði ræddu málin, Daði Már Kristófersson, fjármála- og efnahagsráðherra, Jón Sigurðsson, forstjóri Stoða, og Róbert Wessman, forstjóri Alvotech. Forseti Íslands, frú Halla Tómasdóttir, og Baltasar Kormákur, kvikmyndagerðarmaður, ræddu sköpunarkraft atvinnulífsins í seinna pallborði dagsins. Þá flutti George Bryant, alþjóðlegur sköpunarstjóri Golin, erindi um sókn inn á nýja markaði. Saxófóndúettinn, Saxi og Sachsi, lokuðu síðan dagskránni.

Lovísa Árnadóttir, fyrrum upplýsingafulltrúi Samorku, stýrði tveimur pallborðsumræðum. Í fyrra pallborði sátu fyrir svörum Daði Már Kristórfersson, fjármála- og efnahagsráðherra, Halldór Þorgeirsson, formaður Loftslagsráðs og Sigurður Hannesson, framkvæmdastjóri Samtaka iðnaðarins og í seinna pallborði Jóhann Páll Jóhannsson, umhverfis-, orku- og loftslagsráðherra, Finnur Sveinsson, viðskipta- og deildarstjóri sjálfbærni hjá HS-orku, Vigdís Diljá Óskardóttir, stjórnandi samskipta- og samfélagsmála hjá Alcoa Fjarðaáli, Vilhelm Már Þorsteinsson, forstjóri Eimskips.

Líkt og venja er voru Umhverfisverðlaun atvinnulífsins veitt á Umhverfisdegi atvinnulífsins. Verðlaunin eru veitt fyrirtækjum sem skara fram úr í umhverfis- og loftslagsmálum og sýna í verki hvernig árangur næst með markvissum aðgerðum, nýsköpun og ábyrgri stjórnun.

Heimar var valið Umhverfisfyrirtæki ársins 2025 og SnerpaPower hlaut Umhverfisframtak ársins 2025. Þá fengu JÁVERK og Krónan sérstaka viðurkenningu fyrir eftirtektarverðan árangur í umhverfismálum.

Þáverandi framkvæmdastjóri Samtaka atvinnulífsins, Sigríður Margrét Oddsdóttir, fór yfir niðurstöður Gallup-könnunar sem lögð var fyrir fyrirtæki í aðdraganda Menntadagsins. Þar kom fram að 41% fyrirtækja væru nú þegar í beinu samstarfi við menntakerfið. Sést það til að mynda á þeim fjölda fyrirtækja sem tóku til sín iðnnema með rafræna ferilbók á árinu 2025, en þau voru rúmlega 700. Þegar fyrirtækin voru spurð um afstöðu þeirra til samstarfs töldu 68% fyrirtækja að samstarf atvinnulífs og menntakerfis væri of lítið. Á sama tíma voru 98% fyrirtækja áhugasöm um aukið samstarf.

Ennþá mælist talsverður skortur á starfsfólki, þrátt fyrir teikn á lofti í efnahagsmálum. Þannig glímir um fimmtungur fyrirtækja landsins við skort á starfsfólki og um fjórðungur stjórnenda telur að skortur á starfsfólki muni standa í vegi fyrir vexti fyrirtækja sinna á næstu fimm árum. Var undirstrikað að þessi skortur á færni muni verða flöskuháls hagvaxtar og hagsæld framtíðar. Af þeim fyrirtækjum sem skortir starfsfólk, skortir 60% iðnmenntað starfsfólk. Mestur var skorturinn í rafvirkjun, bíliðngreinum, vélvirkjun og húsasmíði. Þá eykst á milli ára sá hlutfallslegi fjöldi fyrirtækja sem skortir háskólamenntaða, en um þriðjungur fyrirtækja sem skortir starfsfólk, skortir háskólamenntaða. Niðurstöðurnar sýna að það er skortur á verkfræði-, tæknifræði- og framleiðslutæknimenntuðum af háskólastigi og það er mikil vöntun á fólki sem er menntað í raungreinum og raunvísindum.

BM Vallá var útnefnt Menntafyrirtæki ársins 2026. Í umsögn dómnefndar kom fram að fyrirtækið hefði frá árinu 2020 lyft grettistaki í fræðslumálum innan byggingariðnaðarins og markvisst umbreytt menningu, viðhorfi og sjálfstrausti starfsfólks með inngildandi nálgun, fræðslu á vinnutíma og lausnum sem taka mið af rauðverulegum aðstæðum íslensks vinnumarkaðar.

Atlas Primer hlaut Menntasprota ársins 2026 og sagði dómnefnd Atlas Primer sameina tæknilega forystu, samfélagslega ábyrgð og alþjóðlegan metnað í hágæða stafrænni fræðslu. Atlas Primer væri gott dæmi um það hvernig íslensk menntatækni getur haft víðtæk áhrif, eflt mannauð og lagt grunn að sjálfbærri framtíð.

Frá árinu 2004 hafa Samtök atvinnulífsins, Viðskiptaráð og Deloitte haldið Skattadaginn í upphafi hvers árs. Dagurinn var vel sóttur og ljóst að hann hefur fest sig í sessi hjá einstaklingum og fyrirtækjum sem vilja hlýða á það nýjasta sem er að gerast í skattamálum hverju sinni.

Daði Már Kristófersson, fjármála- og efnhagsráðherra, flutti opnunarávarp, Guðbjörg Þorsteinsdóttir, lögmaður og meðeigandi Deloitte Legal fjallaði um skattalagabreytingar og skattframkvæmd, Arnar Birkir Dansson, hagfræðingur á efnahagssviði Samtaka atvinnulífsins flutti erindið Frá auðlind til skattstofns - hvar liggja mörkin? og Orri Hauksson, stjórnarformaður First Water flutti erindið Skattar eru ekki bara skattar. Lísbet Sigurðardóttir, lögfræðingur Viðskiptaráðs, stýrði fundinum.

Samtök atvinnulífsins (SA) hafa um árabil stutt við starfsemi UN Global Compact (UNGC), sáttmála Sameinuðu þjóðanna um ábyrga viðskiptahætti og tíu meginmarkmið sáttmálans á sviði mannréttinda, vinnumarkaðsmála, umhverfismála og baráttu gegn hvers kyns spillingu. Um tíma gegndu samtökin hlutverki tengiliðs Íslands við samtökin en hafa á síðari árum átt sæti í ráðgjafaráði staðarnetsins. UNGC á Íslandi var formlega stofnað á síðasta ári og hafa samtökin átt fulltrúa í stjórn þess á yfirstandandi starfsári. SA lýsa yfir áframhaldandi stuðningi við UNGC. Lesa má UNGC skýrslu SA 2022-2024 hér.

Þá eru Samtök atvinnulífsins aðili að Festu, miðstöð um sjálfbærni.

Allan hringinn er samstarfsverkefni stofnana, sveitarfélaga, rekstraraðila í úrgangsþjónustu og hagsmunasamtaka atvinnulífsins. Markmið verkefnisins er að kynna þær breytingar sem orðið hafa í úrgangsmálum í kjölfar gildistöku nýrrar löggjafar árið 2023 og hvetja almenning og fyrirtæki til virkrar þátttöku í uppbyggingu hringrásarhagkerfis á Íslandi.

Samtök atvinnulífsins taka þátt í verkefninu og byggja ráðleggingar á vefsíðu Allan hringinn á niðurstöðum könnunar sem send var til stjórnenda fyrirtækja innan SA og aðildarsamtaka.

Á vefsíðunni er að finna tékklista, fræðsluefni, kynningarmyndbönd frá fyrirmyndarfyrirtækjum, upplýsingar um samræmdar merkingar, hagnýt ráð og raunhæf dæmi.

Auk stærri viðburða hafa samtökin staðið fyrir og tekið þátt í vel sóttum fundum og minni viðburðum á starfsárinu. Á fundunum var fjallað um málefni líðandi stundar sem varða atvinnulífið, þar sem meðal annars sérfræðingar, atvinnurekendur, embættismenn og fulltrúar launafólks hafa komið að borðinu og tekið þátt í opnu samtali.

Fundirnir hafa tekið á ólíkum málefnum en meðal þeirra má nefna fund um áhrif veiðigjalda, „Afl upprunans“ í samstarfi við Íslandsstofu, netöryggisfund í samstarfi við Deloitte, fund um örorkumál í samstarfi við ASÍ, fund um skattspor ferðaþjónustunnar í samstarfi við SAF, sem og fund um áhrif þess að tengja bætur við launavísitölu.

Fyrirmyndarfyrirtæki í góðum stjórnarháttum

Í ágúst hlutu 18 íslensk fyrirtæki nafnbótina Fyrirmyndarfyrirtæki í góðum stjórnarháttum við hátíðlega athöfn á Nauthóli. Viðurkenningarnar eru veittar af Stjórnvísi, Viðskiptaráði Íslands, Samtökum atvinnulífsins og Nasdaq Iceland.

Fyrirtækin sem hlutu nafnbótina árið 2025 voru Alvotech, Arion banki, Eik fasteignafélag, Fossar fjárfestingarbanki, Heimar, Icelandair Group, Íslandssjóðir, Kvika banki, Orkan IS, Reiknistofa bankanna, Reitir fasteignafélag, Sjóvá, Skagi, Stefnir, VÍS, Vörður tryggingar og Ölgerðin Egill Skallagrímsson.

Markmið verkefnisins er að efla traust í viðskiptalífinu og styrkja innviði fyrirtækja með því að hvetja til skýrra vald- og ábyrgðarskipta innan stjórna og stjórnenda. Með góðum stjórnarháttum skapast grundvöllur fyrir faglega ákvarðanatöku, ábyrgari rekstur og bætt samskiptamenning innan fyrirtækja. Þannig verður stjórnarstarf bæði skilvirkara og traustara í augum almennings. Liður í verkefninu er útgáfa og regluleg uppfærsla leiðbeininga um stjórnarhætti fyrirtækja sem finna má á Leidbeiningar.is

Starfsárið 2025-2026

Starfsárið 2025-26 var tileinkað útflutningi og áhrifum hans á hagvöxt, samkeppnishæfni og verðmætasköpun. Starfsárið hófst á hringferð í júní undir yfirskriftinni Öflugur útflutningur – aukin lífsgæði þar sem formaður SA, framkvæmdastjóri og annað starfsfólk átti opna vinnufundi þar sem þessi mál voru rædd. Ársfundur atvinnulífsins var svo haldinn á haustdögum og var helgaður mikilvægi útflutningsgreinanna.

Stjórn mótaði í upphafi starfsársins lykiláherslur samtakanna á starfsárinu. Meðal efnis var hvað samtökin gætu gert í því skyni að ná niður verðbólgu til skemmri og lengri tíma, hvernig hægt væri að nýta tímann milli kjarasamninga sem best til að stuðla að breytingum í þá veru að launaþróun verði sjálfbær, hvernig unnt væri að sporna gegn ósjálfbærri þróun um nýgengni örorku með breyttri nálgun, hvernig samtökin ættu að nálgast áform ríkisstjórnar að atvinnustefnu og hvar megináherslur samtakanna ættu að liggja varðandi hugsanlegra breytinga á regluverki og starfsumhverfi.

Versnandi staða í efnahagslífinu og bakslag hvað varðar verðbólguþróun settu sitt mark á starfsárið. Mikil umræða átti sér stað um hvað ylli og hvernig hægt væri að snúa við þeirri þróun. Ákveðið var að óska eftir þríhliða samtali milli atvinnulífs, verkalýðshreyfingarinnar og stjórnvalda með það fyrir sjónum að snúa þessari óheillaþróun við hvort í senn til skemmri og lengri tíma. Það var fyrst á vormánuðum 2026 sem farvegur fyrir slíku samtali varð að veruleika.

Óróleiki í alþjóðamálum, varnar- og öryggismál, hagsmunagæsla Íslands gagnvart Evrópusambandinu, kosning um aðildarviðræður að sambandinu auk nokkurra veigamikilla lagafrumvarpa voru meðal mála sem voru til umræðu á fundum stjórnar á starfsárinu.

Stjórn SA, sem skipuð er 20 fulltrúum auk formanns, kom sjö sinnum saman á starfsárinu.

Stjórn Samtaka atvinnulífsins á starfsárinu 2025-2025

Stjórn Samtaka atvinnulífsins á starfsárinu var skipuð Jóni Ólafi Halldórssyni, formanni stjórnar, Árna Sigurjónssyni, varaformanni stjórnar, Auði Daníelsdóttur, Bergþóru Halldórsdóttur, Boga Nils Bogasyni, Eddu Rut Björnsdóttur, Einari Sigurðssyni, Guðmundi Kristjánssyni, Guðrúnu Aðalsteinsdóttur, Heiðrúnu Lind Marteinsdóttur, Helgu Árnadóttur, Hjörleifi Stefánssyni, Jónínu Þorbjörgu Guðmundsdóttur, Lilju Björgu Einarsdóttur, Páli Erland, Pálmari Óla Magnússyni, Pétri Óskarssyni, Rannveigu Grétarsdóttur, Rannveigu Rist, Sigurjóni Rúnari Rafnssyni og Þorsteini Víglundssyni.

Á starfsárinu sátu eftirfarandi í framkvæmdastjórn, sem skipuð er sjö fulltrúum auk Jóni Ólafi Halldórssyni, formanns SA, þau Árni Sigurjónsson, Auður Daníelsdóttir, Edda Rut Björnsdóttir, Guðmundur Kristjánsson, Lilja Björk Einarsdóttir, Pétur Óskarsson og Þorsteinn Víglundsson.

Bjarni Benediktsson tók við sem nýr framkvæmdastjóri Samtaka atvinnulífsins 1. mars en Sigríður Margrét Oddsdóttir lét af störfum sem framkvæmdastjóri og tók við af Grími Sæmundsen sem forstjóri Bláa lónsins. Þá tók Sigtryggur Magnason við sem forstöðumaður miðlunarsviðs í upphafi starfsársins af Védísi Hervöru Árnadóttur.

Framkvæmdastjórn kom saman sex sinnum á starfsárinu og ræddi, auk mála sem rædd voru í stjórn, stöðu útistandandi kjarasamninga, helstu niðurstöður hringferðar, rekstur og stjórnskipulag samtakanna og málefni lífeyrissjóða svo eitthvað sé nefnt.