Við gætum spurt okkur hvaða störf verði til á Íslandi eftir tíu ár. Ekki síður mikilvæg spurning er hvaða hæfni mun íslenskt atvinnulíf þurfa?

Svarið er ekki augljóst og svo virðist vera að við viljum ekki komast að því. Á sama tíma og gervigreindin ryður sér til rúms og tæknibreytingar, orkuskipti og alþjóðleg samkeppni umbreyta vinnumarkaði höfum við takmarkaða sameiginlega sýn á hvaða þekkingu og hæfni íslenskt samfélagið þarf.

Ólíkt flestum vestrænum ríkjum hafa Íslendingar ekki lagt kerfisbundið mat á færni-, menntunar eða mannaflaþörf á vinnumarkaði til lengri tíma. Aðilar vinnumarkaðarins hafa ítrekað kallað eftir færnispá fyrir Ísland (e. skills forecasting) og skilaði sérfræðingahópur (SA, ASÍ, Hagstofa Íslands og Vinnumálastofnunar) tillögum, árið 2018, um hvernig megi spá fyrir um færniþörf á íslenskum vinnumarkaði. Nú er tími til kominn að dusta rykið af tillögunum því framtíðin kallar og ef ekki er brugðist við verður Ísland af borðliggjandi tækifærum til vaxtar.

Hvers vegna færnispá fyrir Ísland?

Þrátt fyrir að það geti verið vandkvæðum háð að spá fyrir um færni- og menntunarþörf á vinnumarkaði til lengri tíma þá gera slíkar spár okkur kleift að greina stöðuna í dag ásamt því að skoða mögulegar sviðsmyndir til framtíðar. Markmið færnispáa er ekki að spá nákvæmlega fyrir um hvernig störf breytast eða ákvarða fyrir fólk hvað það eigi að læra heldur er færnispám ætlað að varpað ljósi á hvaða hæfni eftirspurn verði eftir, líklegan skort á starfsfólki, hvaða atvinnugreinar munu vaxa og hvernig tæknibreytingar gætu haft áhrif á störf. Færnispár eru því verkfæri sem aðstoða stjórnvöld, menntakerfi og atvinnulífið að greina þróunina og taka stefnumótandi ákvarðanir sem snerta menntastefnu, fjárfestingar í menntakerfinu og atvinnustefnu til lengri tíma.

Vísbendingar um skort á ákveðinni hæfni

Í mörgum Evrópulöndum hafa færnispár sýnt fram á aukinn skort á fólki með ákveðna hæfni. Í því sambandi má nefna iðnmenntað starfsfólk, sérfræðinga í STEAM-greinum (raunvísindi, tækni, verkfræði og stærðfræði – auk skapandi greina), fólk með stafræna og tæknilega færni og hæfni sem tengist grænum umbreytingum og orkuskiptum. Þetta rímar við kannanir sem Samtök atvinnulífsins hafa gert hjá fyrirtækjum landsins fyrir Menntadaga atvinnulífsins undanfarin ár. Niðurstöður síðustu könnunar sýndu m.a. talsverðan skort á starfsfólki, þrátt fyrir teikn á lofti í efnahagsmálum. Ef fyrirtæki skortir verulega starfsfólk í því efnahagsástandi sem er í dag, hvernig verður þá staðan þegar efnahagsaðstæður batna? Líkur eru á að þetta verði flöskuháls framtíðarinnar. Þannig glímir um fimmtungur fyrirtækja landsins við skort á starfsfólki í dag og um fjórðungur stjórnenda telur að skortur á starfsfólki muni standa í vegi fyrir vexti fyrirtækja sinna á næstu fimm árum. Af þeim fyrirtækjum sem skortir starfsfólk, skortir 60% iðnmenntað starfsfólk. Mestur var skorturinn í rafvirkjun, bíliðngreinum, vélvirkjun og húsasmíði. Þá eykst á milli ára sá hlutfallslegi fjöldi fyrirtækja sem skortir háskólamenntaða, en um þriðjungur fyrirtækja sem skortir starfsfólk, skortir háskólamenntaða. Niðurstöðurnar sýna að það er skortur á verkfræði-, tæknifræði- og framleiðslutæknimenntuðum af háskólastigi og það er mikil vöntun á fólki sem er menntað í raungreinum og raunvísindum. Þessar niðurstöður sjáum við ár eftir ár, framboð af ákveðinni færni er alls ekki nægt. Staðan er óviðunandi og hana þarf að leysa.

Færnispár á Norðurlöndum

Ísland er eftirbátur annarra Norðurlanda hvað varðar færnispár og sú færnispá sem Hagstofa Ísland framkvæmir er fjölmörgum annmörkum háð og nýtist því ekki á nokkurn hátt. Á Íslandi skortir þróað kerfi fyrir færnispár líkt og er til staðar á öðrum Norðurlöndum og skortur er á gögnum og samræmdu og stöðugu spáferli. Í fyrrnefndri skýrslu sérfræðingahóps um færniþörf á vinnumarkaði var bent á að of lítil þekking væri til staðar um þróun vinnumarkaðar til lengri tíma, sem geri einstaklingum og stjórnvöldum erfiðara að taka upplýstar ákvarðanir um menntun og færni. Í þessu sambandi hefur m.a. verið horft til Svíþjóðar þar sem hefð er fyrir öflugri stefnumótum í atvinnu- og menntamálum sem byggir meðal annars á spá um færniþörf á vinnumarkaði næstu ár og áratugi. Gerðar hafa verið kerfisbundnar greiningar á þróun vinnumarkaðar og hæfniþörf í nánu samstarfi stjórnvalda, atvinnulífs og menntakerfis. Slíkar greiningar hafa í kjölfarið verið notaðar til að styðja við nýsköpun, stefnumótun í menntamálum og atvinnuþróun. Markmiðið er að tryggja að samfélagið bregðist fyrr við breytingum en ekki eftir á. Slíkt styrkir vinnumarkaðinn og samkeppnisstöðu landsins til framtíðar.

Menntakerfið og atvinnulífið þurfa að vinna saman

Einn helsti kostur færnispáa er að þær geta brúað bilið milli menntakerfis og atvinnulífs. Ef greiningar benda til þess að eftirspurn eftir ákveðinni hæfni muni aukast má bregðast við með markvissari hætti, til dæmis með þróun nýrra námsleiða, fjölgun námsplássa þar sem þörfin er mest, eflingu starfsnáms svo dæmi séu tekin. Færnispár snúast ekki um að þrengja að námsvali heldur um að tryggja að menntakerfið endurspegli raunverulegar þarfir samfélagsins. Fólk á að sjálfsögðu áfram að geta valið sér nám út frá áhuga, hæfileikum og metnaði. En margir vilja einnig taka upplýsta ákvörðun um framtíð sína. Ungt fólk sem stendur frammi fyrir námsvali hefur án efa áhuga á að vita hvernig atvinnumarkaðurinn gæti þróast, hvar eftirspurnin eftir ákveðinni hæfni verði og þar með aukið atvinnumöguleika sína.

Hvaða hæfni þarf íslenskt samfélag að búa yfir eftir tíu ár?

Samsetning verðmætasköpunar á Íslandi hefur tekið miklum breytingum á síðustu áratugum. Atvinnulífið er orðið fjölbreyttara og störf krefjast í auknum mæli ólíkrar færni og menntunar. Ljóst er að mikilvægi og samspil færniþróunar og menntunar mun fara vaxandi í náinni framtíð.

Því er mikilvægt að við spyrjum okkur hvaða hæfni viljum við að íslenskt samfélag búi yfir eftir tíu ár? Markviss færnispá getur hjálpað okkur að svara þeirri spurningu. Hún getur styrkt tengsl menntunar og atvinnulífs, stutt upplýst námsval og hjálpað samfélaginu að undirbúa sig fyrir þær breytingar sem fram undan eru.