Vinnumarkaðsmál

Undanfarin ár hafa Íslendingar verið að ná glæstum árangri í efnalegu tilliti, segir Ingimundur Sigurpálsson, formaður SA, m.a. í áramótaviðtali við Morgunblaðið. Hann segir vonir standa til að framhald verði á þessari þróun, en til að svo megi verða þurfi að halda vel um efnahagsstjórnina. Ingimundur fjallar um leiðir til þess að bæta lífskjör þjóðarinnar sem ekki síst séu í því fólgnar að skapa skilyrði til aukinnar hagræðingar, og nefnir m.a. aukið viðskiptafrelsi með landbúnaðarvörur í því sambandi með tilheyrandi verulegri lækkun á matvælaverði til neytenda. „Ekkert eitt atriði annað er nú líklegra til þess að stuðla að bættum lífskjörum hér á landi,“ segir Ingimundur.

Laun embættismanna og þjóðkjörinna fulltrúa hækka um 2,5% og úrskurður Kjaradóms um u.þ.b. 8% hækkun sömu launa verður felldur úr gildi, nái frumvarp ríkisstjórnarinnar fram að ganga. Ingimundur Sigurpálsson, formaður SA, segist í samtali við Morgunblaðið fagna því að ríkisstjórnin skuli markvisst fylgja eftir þeirri afstöðu sinni að það verði að bregðast við þeirri keðjuverkun launahækkana sem hafi verið að byggjast upp undanfarnar vikur. „Fleiri verða að fylgja á eftir á sömu nótum og því verður fróðlegt að fylgjast með því hver framvindan verður á vettvangi sveitarfélaga í næsta mánuði,“ segir Ingimundur.

Ingimundur Sigurpálsson, formaður SA, segir í samtali við Morgunblaðið, að SA séu sátt við viðbrögð forsætisráðherra við úrskurði Kjaradóms. „Í þessu felast skýr skilaboð um að stjórnvöld vilji sporna gegn þeirri keðjuverkun sem augljóslega var að byggjast upp að undanförnu í sambandi við launabreytingar. Ég vona að þetta verði skýr skilaboð inn í þá umræðu sem verður á vettvangi sveitarfélaganna um miðjan næsta mánuð," segir Ingimundur ennfremur.

Samtök atvinnulífsins lýsa furðu sinni á ákvörðun Kjaradóms um launahækkanir til æðstu embættismanna. Ari Edwald, framkvæmdastjóri SA, segir í samtali við Morgunblaðið að ekkert það hafi gerst á almennum vinnumarkaði sem skapi forsendur fyrir þessari prósentuhækkun. „Við teljum að þetta sé um tvöföld hækkun á við það sem þar hefur verið að gerast,“ segir Ari og segir að þessi dómur verði ein allsherjar fjarvistarsönnun fyrir hvaða ábyrgðarleysi sem er í launaákvörðunum hjá hinu opinbera. Þá geti Kjaradómur geti ekki vikið sér undan ábyrgð á því að hann sé segja að hér eigi að vera 10% verðbólga.

Innistæðulítil pennastrik stjórnmálamanna bæta ekki lífskjör almennings, segir í grein Ara Edwald, framkvæmdastjóra SA, í Morgunblaðinu. Þar fjallar hann m.a. um þá þróun að sveitarfélögin í landinu geri kostnaðarsamari kjarasamninga en bæði ríkið og almenni markaðurinn á meðan sveitarfélögin í heild séu rekin með tapi. Ari segir um viðbrögð borgarstjórans í Reykjavík við gagnrýni SA á þessa þróun að það sé dapurlegt að borgarstjóri treysti sér ekki í málefnalegar umræður um kjaraþróun og efnahagsmál, en haldi sig þess í stað við gamalkunnar lýðskrumsaðferðir.

Hannes G. Sigurðsson, aðstoðarframkvæmdastjóri SA, segir í grein í Fréttablaðinu að meginástæður verðbólgunnar um þessar mundir séu miklar launahækkanir. Hann spyr því hvort 30% launahækkun, eins og Reykjavíkurborg samdi um í byrjun mánaðarins, sé í lagi. Hannes bendir á að ekki séu mörg dæmi um slíkar hækkanir í þróuðum ríkjum og segir að hörmungar verðbólguáranna á Íslandi virðist því miður vera gleymdar.

Í nóvembermánuði síðastliðnum voru skráðir 49.348 atvinnuleysisdagar á landinu öllu sem jafngilda því að 2.247 manns hafi að meðaltali verið á atvinnuleysisskrá í mánuðinum, eða 1,5% af áætluðum mannafla á vinnumarkaði. Til samanburðar mældist atvinnuleysið 1,4% í október sl., en 2,6% í nóvember 2004. Árstíðaleiðrétt er atvinnuleysið nú 1,6%. At mati Vinnumálastofnunar er líklegt að atvinnuleysið breytist lítið milli mánaða og verði á bilinu 1,4 – 1,7% í desember. Sjá nánar á vef Vinnumálastofnunar.

Í nýrri könnun sem Rannsóknir og greining gerði fyrir menntamálaráðuneytið meðal framhaldsskólanema á Íslandi haustið 2004, kemur fram að mun fleiri framhaldsskólanemar hyggja á framhaldsnám eftir stúdentspróf nú en árið 2000. Bæði á það við um framhaldsnám í háskólum og í skólum sem ekki eru á háskólastigi. Nemendur á höfuðborgarsvæðinu telja tekjumöguleika sína besta þar eða í útlöndum. Landsbyggðarnemendur telja tekjumöguleika sína einnig mesta á höfuðborgarsvæðinu en þeir vilja þó síst búa þar. Meira þarf til að freista framhaldsskólanema frá námi í dag með góðu atvinnutilboði en árið 2000.

Landssamband íslenskra útvegsmanna, Samtök atvinnulífsins og Vélstjórafélag Íslands hafa gert með sér samkomulag um breytingar á kjarasamningum aðilanna. Samkvæmt samkomulaginu greiðist sérstök eingreiðsla kr. 26.000 til vélstjóra sem hafa verið í fullu starfi allt árið hjá sömu útgerð og eru í starfi síðustu viku í nóvember eða fyrstu viku desember. Vélstjórar sem ekki ná fullu starfsári fá greitt hlufallslega.

Landssamband íslenskra útvegsmanna, Samtök atvinnulífsins, Farmanna- og fiskimannasamband Íslands, Sjómannasamband Íslands og Alþýðusamband Vestfjarða hafa gert með sér samkomulag um breytingar á kjarasamningum aðilanna með vísan til endurskoðunarákvæða þeirra.Samkvæmt samkomulaginu greiðist sérstök eingreiðsla kr. 26.000 til sjómanna sem hafa verið í fullu starfi allt árið hjá sömu útgerð og eru í starfi síðustu viku í nóvember eða fyrstu viku desember. Sjómenn sem ekki ná fullu starfsári fá greitt hlutfallslega.

Í kjarasamningum vorið 2004 var samið um beinar greiðslur atvinnurekenda í fræðslusjóði verkafólks. Frá 1. janúar 2006 er gjaldið 0,05% af launum, en verður 0,15% frá 1. janúar 2007. Á samningssvæði Flóabandalagsins verður gjaldið innheimt af lífeyrissjóðum samhliða innheimtu annarra sjóðagjalda en á landsbyggðinni verður samið við lífeyrissjóði eða stéttarfélög um innheimtuna.

Undirritað hefur verið samkomulag í nefnd SA og ASÍ um forsendur frá vorinu 2004. Aðilar eru sammála um að forsendur hafi ekki staðist. Niðurstaða nefndarinnar kveður m.a. á um 0,65% hækkun launa í janúar 2007 til viðbótar við umsamdar hækkanir samninga og 26.000 króna eingreiðslu í desember nk. Þá gerðu aðilar samkomulag um breytingar á atvinnuleysisbótum þar sem m.a. er kveðið á um tekjutengingu bóta að hluta. Samhliða þessu gaf Ríkisstjórn Íslands út yfirlýsingu  þar sem m.a. kemur fram að dregið skuli úr vaxandi örorkubyrði lífeyrissjóða, lögfestar breytingar á atvinnuleysisbótum, gert átak í starfsmenntamálum ófaglærðra og sett fram frumvarp til laga um starfsmannaleigur.

Í októbermánuði síðastliðnum voru skráðir 46.025 atvinnuleysisdagar á landinu öllu sem jafngilda því að 2.193 manns hafi að meðaltali verið á atvinnuleysisskrá í mánuðinum, eða 1,4% af áætluðum mannafla á vinnumarkaði. Til samanburðar mældist atvinnuleysið 1,4% í september sl. en 2,7% í október 2004. Atvinnuleysi hefur ekki mælst minna í einstökum mánuði síðan í október 2001. Sjá nánar á vef Vinnumálastofnunar.

Regluleg laun  hækkuðu að meðaltali um 5,4% á tímabilinu frá 3. ársfjórðungi 2004 til 3. ársfjórðungs 2005 í iðnaði, byggingarstarfsemi og mannvirkjagerð, verslun og viðgerðarþjónustu. Á sama tíma hækkaði vísitala neysluverðs um 4,0%. Samkvæmt því jókst kaupmáttur launa að meðaltali um 1,4% í þessum atvinnugreinum, að því er fram kemur í frétt frá Hagstofu Íslands. Sjá nánar á vef Hagstofunnar

Sveitarfélögin hafa í heild ekki axlað hagstjórnarábyrgð með viðunandi hætti og að óbreyttu væri beinlínis óæskilegt frá sjónarhorni hagstjórnar að auka vægi sveitarfélaga í þjóðarbúskapnum, sagði Ingimundur Sigurpálsson, formaður SA, m.a. í ræðu á fjármálaráðstefnu sveitarfélaga. Hann sagði tímabært að stefna að því að gera íslenskan vinnumarkað einsleitari með því að fella niður lögbundin forréttindi opinberra starfsmanna. Þá fjallaði Ingimundur m.a. um kosti einkaframkvæmdar á opinberri þjónustu og sagði mikil tækifæri vannýtt á því sviði af hálfu íslenskra sveitarfélaga.

Í nýlegu fréttabréfi SN, sænsku samtaka atvinnulífsins, er því haldið fram að óútskýranlegur eða ómálefnalegur launamunur kynjanna sé goðsögn. Fjallað er um nýlega rannsókn Arbetsgiververket, vinnuveitendastofnunar ríkisins í Svíþjóð, þar sem 14,7% munur á heildarlaunum karla og kvenna er að mestu skýrður með þáttum á borð við vinnutíma, reynslu, eðli starfa og eðli verkefna. Eftir stendur 1,5% óútskýrður launamunur. Nýleg rannsókn SN skilaði svipuðum niðurstöðum, en þar voru rannsökuð gögn um launagreiðslur til 1,5 milljóna starfsmanna á almennum vinnumarkaði í Svíþjóð. Hér vakna hins vegar spurningar um ástæður t.d. þess að karlar séu oftar en konur í stjórnunarstöðum.

Yfirlýsing miðstjórnar ASÍ, þess efnis að einsýnt þyki að koma muni til uppsagnar kjarasamninga, hlýtur að teljast með miklum ólíkindum ef horft er til stöðu viðræðna milli aðila og þróunar kaupmáttar í landinu, segir Ari Edwald, framkvæmdastjóri SA, í leiðara fréttabréfsins Af vettvangi. Hann segir ekki um það deilt að forsenduákvæði kjarasamninga séu virk, en fjallar jafnframt m.a. um 60% hækkun á kaupmætti ráðstöfunartekna sl. 10 ár, erfiða stöðu samkeppnisgreina vegna firnasterks gengis krónunnar og ábyrgð stjórnvalda á því ástandi sem skapast hefur á íbúðalánamarkaði. Ari segir þær raddir nú heyrast meðal fyrirtækja að réttast væri að SA segðu upp kjarasamningum.

Kaupmáttur launa hefur aldrei verið hærri en nú en hann hefur vaxið um 40% á tíu árum. Kaupmáttur ráðstöfunartekna hefur á sama tíma vaxið um 60%, m.a. vegna skattalækkana. Hærri greiðslur atvinnurekenda til lífeyrissjóða, sem áhersla hefur verið lögð á í síðustu kjarasamningum, teljast ekki með í þessum mælingum. Loks stafa þrír fjórðu hlutar verðbólgu undanfarna tólf mánuði af hækkun fasteignaverðs. Ekki er með nokkru móti hægt að halda því fram að hallað hafi á félagsmenn verkalýðsfélaganna það sem af er samningstímanum þar sem kaupmáttur launa er í sögulegu hámarki hvernig sem á hann er litið.

Íslenskum fyrirtækjum stendur nú til boða að ráða til sín háskólastúdenta frá Austur-Evrópu. Það eru Aiesec, alþjóðleg samtök háskólastúdenta, sem hafa milligöngu um ráðningu þeirra undir merkjum verkefnisins EuroXperience en það hófst í upphafi ársins. Markmið Aiesec með verkefninu er að styðja við stækkun ESB frá 2004 með því að bæta tengslin milli austur og vesturhluta Evrópu. Ráðningartími er tveir til átján mánuðir og lágmarkslaun eru 130 þúsund krónur á mánuði.

Starfsmenntasjóður verslunar- og skrifstofufólks hefur tekið í notkun nýjan vef þar sem er að finna margvíslegar upplýsingar um skyldur fyrirtækja gagnvart sjóðnum ásamt upplýsingum um rétt þeirra. Almennt borga fyrirtæki 0,15% af launum  verslunar- og skrifstofufólks í  sjóðinn en geta sótt um lækkun á framlaginu í 0,05% ef þau standa sig vel í starfsmenntamálum. Að auki geta þau sótt um styrki til sjóðsins. Sjóðurinn er eign Verzlunarmannafélags Reykjavíkur, Landssambands ísl. verzlunarmanna og Samtaka atvinnulífsins. Markmið sjóðsins er að auka hæfni og menntun verslunar- og skrifstofufólks, ásamt því að stuðla að auknu framboði af námi og námsefni sem svari þörfum atvinnulífsins á hverjum tíma. Sjá nánar: www.starfsmennt.is.

Starfandi fólki hefur fjölgað um 5.900 frá árinu 2004. Fjölgunin er mest í elsta aldurshópnum, 55-74 ára, og nam hún 2.600 manns. Atvinnuþáttaka þessa hóps jókst úr 61,5% í 65,6%. Atvinnuþátttaka unga fólksins, 24 ára og yngri, hefur einnig aukist verulega og mikil aukning í atvinnuþátttöku þessara hópa stendur þannig að mestu leyti að baki fjölgunar starfandi fólks. Atvinnuleysi var 1,8% á 3. ársfjórðungi þessa árs samanborið við 2,6% á sama fjórðungi í fyrra. Þetta er minnsta atvinnuleysi sem mælst hefur í Vinnumarkaðsrannsókn Hagstofunnar, en einu sinni áður, í nóvember 1999, hefur það mælst  jafn lítið.

Í grein í nýjasta tölublaði  Newsweek, er fjallað um hræðslu Evrópubúa við erlent starfsfólk. Greint er frá því hvernig frjáls för starfsfólks frá tíu þjóðum sem gerðust aðilar að ESB og EES 1. maí 2004 var takmörkuð af nær öllum ríkjum sem voru fyrir aðilar að EES. Þá er fjallað um að ein af þeim hindrunum sem standi í vegi fyrir aðild Tyrklands að ESB sé rótgróin ótti við að Tyrkir muni taka störf af Evrópubúum. Fram kemur hjá greinarhöfundi að ótti sem þessi er ástæðulaus og bent er á að þeim þjóðum hafi farnast best sem engar takmarkanir hafi gert, þar sem þær hafi notið krafta starfsfólks sem eftirspurn hafi verið eftir til að auka hagvöxt og velferð.

Í september sl. voru skráðir 49.897 atvinnuleysisdagar á landinu öllu sem jafngilda því að 2.267 manns hafi að meðaltali verið á atvinnuleysisskrá í mánuðinum, eða 1,4% af áætluðum mannafla á vinnumarkaði. Atvinnuleysi hefur ekki mælst minna í einstökum mánuði síðan í október 2001, en til samanburðar mældist það 1,8% í ágúst sl. og 2,6% í september 2004. Vegna árstíðasveiflu eykst atvinnuleysi yfirleitt frá september til október og reiknar Vinnumálastofnun með 1,4 – 1,7% atvinnuleyi í október. Sjá nánar á vef Vinnumálastofnunar.

Í vaxandi alþjóðlegri samkeppni verða samkeppnishæf almenn starfsskilyrði fyrir atvinnulífið stöðugt mikilvægari. Þá verður menntun og aftur menntun ásamt með ræktun frumkvöðlaanda lykilatriði í áframhaldandi árangri. Þetta kom fram í erindi Ara Edwald, framkvæmdastjóra SA, á fundi Félags viðskipta- og hagfræðinga um hræringar á vinnumarkaði.

Stjórn Samtaka atvinnulífsins kallar eftir samstarfi við verkalýðshreyfinguna og aðkomu stjórnvalda að lausn sem geti komið í veg fyrir yfirvofandi uppsögn kjarasamninga. Stjórn SA segir í ályktun að stjórnvöld verði að horfast í augu við ábyrgð sína á vaxandi verðbólgu, metviðskiptahalla, útlánaþenslu og skuldaaukningu heimilanna í landinu. Það verði að taka á því jafnvægisleysi sem einkenni íslenskan þjóðarbúskap um þessar mundir og auka aðhald opinberra fjármála. Kaupmáttur launa landsmanna sé nú hærri en nokkru sinni fyrr og við blasi að frekari hækkanir launa en þegar hefur verið samið um að taki gildi um næstu áramót myndu valda tjóni sem íslenskt efnahagslíf þurfi síst á að halda.

Mikilvægt er að íslensk fyrirtæki skipti einungis við traustar starfsmannaleigur sem virði lög og kjarasamninga á Íslandi. Verkalýðshreyfingin verður hins vegar að gera sér grein fyrir því hver eru grunnatriði EES samningsins. Það er óþolandi fyrir fyrirtæki sem fara í einu og öllu að lögum og reglum að þurfa að sæta óvæginni og ósanngjarnri blaðaumfjöllunum eða jafnvel lögreglu-aðgerðum fyrir það eitt að þar starfi útlendingar.

Miklar breytingar hafa verið gerðar á verklagi við afgreiðslu umsókna um atvinnuleyfi fyrir ríkisborgara átta nýrra aðildarríkja EES samningsins og eru nú umsóknir afgreiddar á 2–3 vikum frá því þær berast Útlendingastofnun í stað 3–4 mánaða áður. Með þessum breytingum er brugðist við gagnrýni SA en samtökin hafa ítrekað skorað á stjórnvöld að tryggja hraða og skilvirka afgreiðslu atvinnuleyfa.

Allstór hópur fólks er skráður atvinnulaus og þiggur atvinnuleysisbætur á sama tíma og þensla er ríkjandi á vinnumarkaði og verulegur skortur á starfsfólki á mörgum sviðum. 17% þessa fólks eru foreldrar ungra barna. Nýtt úrræði vinnumiðlunarinnar er að bjóða því fólki dagvistunarpláss á góðum kjörum samhliða atvinnutilboði. Fróðlegt verður að sjá áhrif þessa úrræðis á næstu vikum og mánuðum á atvinnleysi þessa hóps.

Í samtali við Morgunblaðið segir Ari Edwald, framkvæmdastjóri Samtaka atvinnulífisins, að hann telji rétt að afnema þegar í stað takmarkanir á frjálsri för fólks frá tíu aðildarríkjum ESB. Ríkin gerðust aðilar að ESB og EES þann 1. maí 2004 og að óbreyttu rennur út frestun á frjálsri för fólks frá þessum ríkjum þann 1. maí 2006. „Í ljósi aðstæðna sem nú blasa við, að ekkert er í spilunum um að spennuástand í samfélaginu breytist fram til 1. maí 2006 þegar frestuninni lýkur, sé ég engin efnisleg rök sem mæla með því að frestuninni sé við haldið,“ segir Ari.

Þegar tíu ný ríki gerðust aðilar að ESB og EES 1. maí 2004 tóku flest fyrri aðildarríki upp tímabundnar takmarkanir á frjálsri för fólks frá flestum nýju aðildarríkjanna. Hér á Íslandi hafa gilt mun strangari reglur en í Danmörku, Noregi og Svíþjóð, sem setti engar takmarkanir. Ný skýrsla norrænu ráðherranefndarinnar sýnir að nýir EES-borgarar hafa komið til allra Norðurlandanna vegna atvinnu, langmest til Noregs, og alls staðar haft jákvæð áhrif á vinnumarkað og efnahagslíf. Strangar reglur hafa m.a. aukið eftirspurn eftir þjónustusamningum við fyrirtæki í nýju aðildarríkjunum.

Í ágústmánuði sl. voru skráðir 65.550 atvinnuleysisdagar á landinu öllu sem jafngilda því að 2.851 manns hafi að meðaltali verið á atvinnuleysisskrá í mánuðinum. Þessar tölur jafngilda 1,8% atvinnuleysi. Til samanburðar mældist atvinnuleysið 2,0% í júlí sl. og 2,9% í ágúst 2004. Vinnumálastofnun gerir ráð fyrir að atvinnuleysi minnki enn í september og geti farið niður í allt að 1,6%, eða lægsta hlutfall á þessum árstíma síðan á árunum 1999 til 2001. Sjá nánar á vef Vinnumálastofnunar.

Samtök atvinnurekenda á Norðurlöndum hafa búið til sameiginlega uppskrift að því hvernig Norðurlöndin geti tryggt áframhaldandi velgengni sína á heimsvísu. Uppskriftin er birt í skýrslunni The Nordic recipe for global success. Skýrslan fjallar um það hvernig Norðurlöndin geti brugðist við sífellt harðnandi alþjóðlegri samkeppni og í henni kemur fram að Norðurlandaþjóðirnar verði að sækja í sig veðrið, með því að bæta starfsumhverfi atvinnulífsins og efla menntun fólks enn frekar, ef takast eigi að tryggja velferð þjóðanna til framtíðar.

Raungengi krónunnar á mælikvarða verðlags er um þessar mundir hærra en nokkru sinni og er samkeppnisstaða íslenskra fyrirtækja verri en hún hefur verið frá upphafi þessara mælinga. Hannes G. Sigurðsson, aðstoðar-framkvæmdastjóri SA, segir í leiðara fréttabréfsins Af vettvangi að því fari fjarri að hagkerfið geti staðið undir núverandi gengi krónunnar. Gríðarlegur viðskiptahalli beri því órækt vitni. Hagnaður atvinnulífsins í heild hafi farið minnkandi samhliða hækkandi raungengi. Vissulega finnist ánægjulegar undantekningar í Kauphöllinni, en sá hagnaður eigi að stórum hluta rætur að rekja til starfsemi erlendis.

Vika símenntunar verður haldin á höfuðborgarsvæðinu dagana 25.-30. september nk., en símenntunarmiðstöðvarnar um landið ákvarða hvenær hún verður haldin á hverju svæði fyrir sig. Vikunni er ætlað að vekja fólk til umhugsunar um að menntun er æviverk og að alltaf er hægt að bæta við sig þekkingu. Menntamálaráðuneytið stendur fyrir vikunni og eru fyrirtæki hvött til að tileinka fimmtudaginn 29. september fræðslumálum starfsmanna. Sjá nánar á vef Menntar.

Í júlí sl. voru skráðir rúmlega 65.800 atvinnuleysisdagar á landinu öllu sem jafngilda því að 3.135 manns hafi að meðaltali verið á atvinnuleysisskrá í mánuðinum, eða 2,0% af áætluðum mannafla á vinnumarkaði. Til samanburðar mældist atvinnuleysið 2,1% í júní sl. en 3,0% í júlí 2004. Sjá nánar á vef Vinnumálastofnunar.

Orlofsuppbót fyrir orlofsárið sem hefst 1. maí 2005 er kr. 21.800 miðað við fullt starf fyrir flestar starfsgreinar nema verslunarmenn. Orlofsuppbót verslunarmanna er kr. 16.500. Greiða á upphæðina út í upphafi orlofstöku en í síðasta lagi 15. ágúst.

Störfum fækkar í gengisháðum greinum í alþjóðlegri samkeppni og miklu meira aðhald opinberra fjármála er nauðsynlegt til að sporna gegn þeirri öfugþróun sem hátt gengi krónunnar hefur í för með sér, segir Ari Edwald framkvæmdastjóri SA í leiðara fréttabréfsins Af vettvangi. Hann segir stjórnmálamenn bera litla virðingu fyrir þeim fjárlögum sem þeir samþykkja og að núverandi starfshættir Íbúðalánasjóðs séu bein ógnun við þann verðstöðugleika sem óumdeilanlega sé helsta forsenda vinnufriðar í landinu. Sveitarfélög auka á vandann.

Hátt gengi krónunnar undanfarin ár hefur stuðlað að verulegri fækkun starfa í iðnaði og sjávarútvegi – um rúm 4.000 frá árinu 1998 - og enn sér ekki fyrir endann á þeirri þróun. Öflugur útflutningsgeiri og kraftmikil samkeppni við innfluttar vörur og þjónustu er hins vegar forsenda jafnvægis í utanríkisviðskiptum og áframhaldandi hagvaxtar.  Hátt kostnaðarstig er því mikið áhyggjuefni.

Með endurskoðun hefðbundinna vaktakerfa geta fyrirtæki og stofnanir sparað sér fjármuni og skapað svigrúm fyrir hærri launum starfsmanna, en jafnframt aukið starfsánægju og bætt vinnuanda. Með aðstoð hugbúnaðar er vinnutími skipulagður á nýjan hátt, og í stað þess að starfsmenn aðlagi einkalíf að vinnu þá ráða þeir vinnutíma sínum að miklu leyti sjálfir og aðlaga vinnutíma sinn að einkalífinu. Þetta fyrirkomulag hefur reynst vel hjá Neyðarlínunni, en þar var hefðbundið vaktakerfi lagt niður árið 2003. Neyðarlínan sinnir neyðarsímaþjónustu fyrir landið allt og starfar allan sólarhringinn.

Ekkert styður fullyrðingar um að konum sé mismunað í launum, samkvæmt rannsókn sem sænsku samtök atvinnu-lífsins, hafa unnið úr gögnum um launagreiðslur aðildar-fyrirtækja sinna. Munur á reglulegum launum karla og kvenna skýrist að mestu af menntun, starfsvali, aldri og tegund fyrirtækis.

Fjöldi starfandi manna var 157.520 árið 2004, samkvæmt staðgreiðsluskrá Hagstofu Íslands, og fjölgaði um 1.840 frá árinu áður, eða sem nam 1,2%. Þetta er töluverður viðsnúningur frá síðustu árum en störfum fækkaði bæði árin 2002 og 2003, eða um 0,2% hvort árið. Störfum fjölgaði mest í byggingariðnaði, um 960 störf, en þar á eftir kom opinber stjórnsýsla þar sem fjölgaði um 380 störf og heilbrigðis- og félagsþjónusta þar sem fjölgaði um 300 störf.

Í maí sl. voru skráðir rúmlega 73.300 atvinnuleysisdagar á landinu öllu sem jafngilda því að 3.332 manns hafi að meðaltali verið á atvinnuleysisskrá í mánuðinum, eða 2,2% af áætluðum mannafla á vinnumarkaði. Til samanburðar mældist atvinnuleysið 2,3% í apríl sl. en 3,3% í maí 2004. Atvinnuleysi í maímánuði hefur ekki mælst jafn lítið síðan í maí 2001 en þá mældist það 1,6%. Sjá nánar á vef Vinnumálastofnunar.

Formannafundur aðildarsamtaka UNICE, Evrópusamtaka atvinnulífsins, leggur á það áherslu í yfirlýsingu sinni að það sem ESB-ríkin skorti umfram allt sé aukinn hagvöxtur og fleiri störf. Hagvöxtur sé ófullnægjandi í flestum aðildarríkjunum og atvinnuleysi mikið og brýnustu verkefnin snúi því ekki að stjórnarskrársáttmála heldur að auknum hagvexti, auknum sveigjanleika á vinnumarkaði, frelsi í þjónustuviðskiptum o.fl.

Það væri óneitanlega gaman ef jafnréttissinnar krefðust einkavæðingar á þeirri þjónustustarfsemi sem stórar „kvennastéttir“ koma að hjá hinu opinbera og hvettu konur til að stofna fyrirtæki til að taka að sér þessa þjónustu og til að leita jafnréttis á eigin forsendum eftir farvegum markaðarins, segir Ari Edwald framkvæmdastjóri SA m.a. í leiðara fréttabréfsins Af vettvangi.

Ívið meiri líkur eru á því að fólk á aldrinum 50-59 ára fái vinnu í kjölfar atvinnuviðtals, en fólk á aldrinum 25-49 ára, skv. rannsókn dönsku vinnumálastofnunarinnar. Eldra fólkið er sagt búa yfir sveigjanleika, hreyfanleika og stöðugleika í starfi. Þessar niðurstöður koma vel heim og saman við tæp-lega árs gamla könnun SA.

Vinnutími hérlendis hefur styst verulega undanfarin ár samkvæmt gögnum Hagstofunnar. Á almennum vinnumarkaði hefur meðalvinnutími karla styst um rúmar tvær klst frá 1998 en meðalvinnutími kvenna um rúma klukkustund. Litlu munar nú á vinnutíma fullvinnandi karla og kvenna á almennum vinnumarkaði.

Samkvæmt launakönnun Hagstofunnar hafa laun kvenna hækkað jafnt og þétt umfram laun karla frá árinu 1997, alls um 58% á móti 48% hækkun hjá körlum. Þessa þróun má að hluta rekja til áherslna í kjarasamningum, svo sem sérstakra hækkana almennra launataxta.

Launakönnun Hagstofunnar sýnir að tekjumunur kynjanna hefur minnkað á undanförnum árum. Hlutfall heildarlauna kvenna af heildarlaunum karla jókst úr 74% árið 1998 í 76% árið 2004. Hjá skrifstofufólki hækkaði hlutfallið hins vegar úr 70% í 77%. Þar gætir eflaust áhrifa aukinnar menntunar og aukins hlutar kvenna í stjórnunarstöðum. Almennt er hlutur karla hins vegar enn stærri í stjórnunarstöðum og yfirvinna meiri.

Aukin umsvif íslenskra fyrirtækja erlendis hafa m.a. haft í för með sér fjölgun sérfræðistarfa fyrir hámenntað fólk hér á landi. Íslendingar hafa sýnt að þeir geta keypt stór fyrirtæki erlendis en verða dæmdir af því hvernig þeim gengur að reka þau. Öflugt menntakerfi og öflugt umhverfi nýsköpunar eru lykilatriði fyrir framtíðar velgengni Íslendinga. Þetta er meðal þess sem fram kom í umræðum á aðalfundi SA.

Í ræðu sinni á aðalfundi SA sagði Halldór Ásgrímsson forsætis-ráðherra m.a. að halda bæri áfram að laga skattaumhverfið til að styrkja samkeppnisstöðu atvinnulífsins og bæta lífskjörin. Hann tók undir stefnumörkun SA á sviði eftirlits með atvinnu-starfsemi, sagði áframhaldandi uppbyggingu stóriðju til alvarlegrar skoðunar, sagði nauðsynlegt að skoða hvernig örorkuréttur stofnast og auglýsti eftir meira trausti í samfélaginu.

Í ræðu sinni á aðalfundi SA fjallaði Ingimundur Sigurpálsson, formaður samtakanna, m.a. um mikilvægi samkeppnishæfs starfsumhverfis og lagði hann áherslu á að hagsmunir atvinnulífsins væru almannahagsmunir. Gjöld og álögur á fyrirtæki væru á endanum borin af neytendum. Þá sagði hann einungis fjórðung hækkunar verðlags stafa af hækkun á verði vöru og þjónustu. Einsýnt væri að ekki yrði litið framhjá þessu við mat á verðlagsþróun og eðlilegum viðbrögðum hennar vegna.

Samtök atvinnulífsins hafa lagt fram áherslur sínar í ellefu málaflokkum sem varða starfsskilyrði íslenskra fyrirtækja. Um er að ræða niðurstöður víðtæks og kraftmikils málefnastarfs þar sem fjöldi fólks frá aðildarfélögum samtakanna, einstökum fyrirtækjum og fleiri aðilum lögðu drög að stefnu SA, sem vilja tryggja íslensku atvinnulífi samkeppnishæf starfsskilyrði, landsmönnum öllum til hagsbóta. Sjá nánar

Stjórn SA hefur samþykkt texta í nýjar Áherslur atvinnulífsins í ellefu málaflokkum, sem drög hafa verið lögð að í öflugu málefnastarfi samtakanna undanfarna mánuði. Fjallað er um efnahagsmál, vinnumarkaðsmál, skattamál, reglubyrði og eftirlit, samkeppnismál, menntamál, rannsóknir og nýsköpun, umhverfismál, jafnréttismál, lífeyrismál og alþjóðamál.

Í marsmánuði voru skráðir 87.300 atvinnuleysisdagar á landinu öllu sem jafngilda því að 3.799 manns hafi að meðal-tali verið á atvinnuleysisskrá í mánuðinum, eða 2,6% af áætluðum mannafla á vinnumarkaði. Til samanburðar mældist atvinnuleysið 2,8% í febrúar sl. en 3,5% í mars á síðasta ári. Sjá nánar á vef Vinnumálastofnunar.

Fyrir liggur að aðilar að kjarasamningum hafa valið vísitölu neysluverðs sem grundvöll skoðunar á framvindu kjara-samninga, segir Ari Edwald framkvæmdastjóri SA í leiðara fréttabréfsins Af vettvangi. Hann segir þó m.a. að vegna mikillar verðhækkunar fasteigna undanfarin ár gefi vísitala neysluverðs án húsnæðisliðar betri mynd þegar kaupmáttur launa er skoðaður, en þannig reiknaður hefur hann aukist um 4,3% á einu ári.

Stöðugleika þarf til að samkeppnis- og útflutningsgreinar þrífist, segir í ályktun iðnþings Samtaka iðnaðarins. Þar segir að hátt gengi krónunnar, óhóflegur vaxtamunur, sífelld útþensla í ríkisrekstrinum og mjög hátt raungengi um þessar mundir valda því að framleiðslu- og þjónustufyrirtæki leggi upp laupana eða fari úr landi í stórum stíl. Kallað er eftir samstilltu átaki um efnahagslegan stöðugleika. Sjá nánar á vef SI.

Rúm 30% foreldra grunnskólabarna segja kennaraverkfallið hafa valdið röskun í starfi hjá sér, skv. könnun Gallup fyrir Jafnréttisráð. Talsvert hærra hlutfall kvenna en karla varð fyrir röskun í starfi vegna verkfallsins, eða 37% á móti 27%. Munurinn er þó ekki tölfræðilega marktækur, en fjöldi svara takmarkaðist við fólk á vinnumarkaði með börn í grunnskóla. Rúm 11% foreldra segjast verða fyrir röskun í starfi vegna starfsdaga, vetrarfría o.s.frv.

Regluleg laun á almennum vinnumarkaði hækkuðu að meðaltali um 5,3% á tímabilinu frá 4. ársfjórðungi 2003 til 4. ársfjórðungs 2004, skv. launakönnun Hagstofunnar. Á sama tíma hækkaði vísitala neysluverðs um 3,8%. Samkvæmt því jókst kaupmáttur launa að meðaltali um 1,4%. Vísitala neysluverðs án húsnæðis hækkaði hins vegar um 2,5% og jókst því kaupmáttur launa gagnvart vörum og þjónustu um 2,7%.  Laun kvenna hækkuðu um 6,3% en karla um 4,8%.

Starfsmenntaráð auglýsir eftir umsóknum um styrki vegna starfsmenntunar í atvinnulífinu. Í ár njóta forgangs umsóknir sem snúa að tækifærum miðaldra og eldra fólks til starfs-menntunar, og að yfirfærslu þekkingar og reynslu innan fyrirtækja og stofnana. Til úthlutunar eru 55 milljónir og umsóknarfrestur er til 18. mars. Sjá nánar á vef Starfsmenntaráðs.

Í febrúar voru skráðir 83.077 atvinnuleysisdagar á landinu öllu sem jafngilda því að 4.155 manns hafi að meðaltali verið á atvinnuleysisskrá í mánuðinum, eða 2,8% af áætluðum mannafla á vinnumarkaði. Til samanburðar mældist atvinnu-leysið 3,0% í janúar sl. og 3,6% í febrúar 2004. Að mati Vinnumálastofnunar er líklegt að atvinnuleysið minnki í mars. Sjá nánar á vef Vinnumálastofnunar.

Opnaður hefur verið nýr vefur Samtaka um vinnu- og verk-þjálfun, með stuðningi SA o.fl. Ætlunin með vefsíðunni er að efla vitund, skilning og virðingu almennings og fyrirtækja fyrir því starfi sem fram fer á vinnustöðum fatlaðra og hæfingar-stöðvum, kynna hlutverk þeirra, vörur og þjónustu, og stuðla þannig að fleiri og betri tækifærum, breyttum viðhorfum og betri framtíð í atvinnu- og endurhæfingarmálum fatlaðra einstaklinga. Sjá nýja vefinn, hlutverk.is.

Eðlilegar ástæður eru oftast fyrir launamun milli kvenna og karla í sambærilegu starfi segir Hrafnhildur Stefánsdóttir, yfirlögfræðingur SA, í viðtali við Fréttablaðið. Í nýlegum fyrir-lestri notaði hún launamun atvinnumanna í knattspyrnu til að sýna fram á einstaklingsbundin viðmið við launaákvarðanir.

Engin innistæða er fyrir fullyrðingum um vaxandi ójöfnuð á Íslandi yfir tíma og í alþjóðlegum samanburði, segir Hannes G. Sigurðsson aðstoðarframkvæmdastjóri SA í grein í Frétta-blaðinu. Í greininni skoðar Hannes gögn um tekjuskiptingu á Íslandi en í umræðu um efnahags- og kjaramál er iðulega staðhæft að ójöfnuður sé mikill í landinu og aukist stöðugt.

Það er að sjálfsögðu með öllu óþolandi fyrir heiðarleg fyrirtæki að þurfa að keppa við aðila sem fara framhjá lögum og reglum, segir Hrafnhildur Stefánsdóttir, yfirlögfræðingur SA, í leiðara fréttabréfsins Af vettvangi. Hún segir slíka starfsemi ekki eiga neinn rétt á sér og að hana beri að uppræta. Slík starfsemi megi hins vegar ekki verða til þess að kasta rýrð á þá útlendinga sem hér starfa á eðlilegum forsendum og þá vinnuveitendur sem nýta sér krafta erlends starfsfólks eftir löglegum leiðum.

Sumarlokanir leikskóla valda víða óhagræði fyrir foreldra og fyrirtæki. Samtök atvinnulífsins hafa kannað hvernig þessu verður háttað hjá stærstu sveitarfélögunum. Í flestum þeirra loka leikskólar í tvær til fjórar vikur á mismunandi tímum. Sums staðar er boðið upp á einhver úrræði á borð við að einn leikskóli sé opinn. Garðabær sker sig hins vegar úr því þar loka engir leikskólar og foreldrar ráða því sjálfir hvenær börnin fara í frí.

Framkvæmdastjórn ESB áformar að lýsa árið 2006 ár hreyfan-leika á vinnumarkaði og stuðla þannig að því að fólk nýti sér í auknum mæli réttinn til að sækja sér vinnu í öðrum aðildar-ríkjum. Tilgangur þess er að auka skilvirkni á evrópskum vinnumarkaði og stuðla þannig að auknum hagvexti og þar með bættum lífskjörum.

Talsmenn aukinnar félagslegrar ábyrgðar fyrirtækja eiga það sameiginlegt að byggja á hættulega röngum skilningi á kapítalismanum, segir í leiðara vikuritsins Economist. Heiðar-leg fyrirtæki sem virða lög og reglur og starfa á samkeppnis-markaði þjóna stöðugt almannahag, án þess þó að hafa það beinlínis að markmiði. Skaðleg góðvild er algeng niðurstaða áherslu á aukna félagslega ábyrgð.

Í janúar voru skráðir 91.369 atvinnuleysisdagar á landinu öllu sem jafngilda því að 4.352 manns hafi að meðaltali verið á atvinnuleysisskrá í mánuðinum, eða 3% af áætluðum mannafla á vinnumarkaði. Til samanburðar mældist atvinnuleysið 2,7% í desember sl. og 3,7% í janúar 2004.

Uppsagnir á Stöðvarfirði og í Þorlákshöfn vitna um almenna þróun starfsskilyrða segir Ari Edwald, framkvæmdastjóri SA, í leiðara fréttabréfsins Af vettvangi. Hann segir að staðan sé alvarleg og að huga þurfi vandlega að öllum leiðum til að draga úr þenslu.

Fleiri fyrirtæki hyggjast auka fjárfestingar sínar á árinu en á sama tíma í fyrra, eða rúmur fjórðungur. Tæpur helmingur hyggst fjárfesta álíka mikið og árið áður en rúmur fjórðungur hyggst fjárfesta minna. Þetta er talsverð breyting frá í fyrra. Mikill samdráttur er í fjárfestingum í sjávarútvegi en aukningin er mest í verslun og þjónustu. Fyrirtæki á landsbyggðinni hyggjast draga úr fjárfestingum en vænst er meiri fjárfest- inga á höfuðborgarsvæðinu.

Í nýlegum dómi telur Hæstiréttur Akureyrarbæ ekki hafa tekist að sanna að hlutlægar og málefnalegar ástæður hafi ráðið mismun starfskjara tveggja launþega. Mismunandi kjara-samningar geti ekki einir sér réttlætt mismun starfskjara kvenna og karla í skilningi jafnréttislaga. Dómurinn gefur hins vegar ekki einhlítt svar við spurningunni um hvenær störf séu jafn verðmæt og sambærileg og því hæpið að draga of víðtækar ályktanir um þýðingu þessa dóms.

Árlegur opinn fundur Starfsmenntaráðs verður haldinn á Kaffi Reykjavík, Vesturgötu 2, þriðjudaginn 8. febrúar nk. kl. 12. Á fundinum verða kynntar áherslur við úthlutun úr starfs-menntasjóði árið 2005. Sjá nánar á vef Starfsmenntaráðs.

Viltu senda starfsmann í þjálfun erlendis? Auglýst er eftir umsóknum um styrki í mannaskiptaverkefni Leonardo da Vinci starfsmenntaáætlunar ESB. Umsóknarfrestur er til 11. febrúar 2005. Mennt veitir fyrirtækjum ráðgjöf og aðstoðar þau við gerð umsókna.

Störfum fjölgaði um 2% á síðasta ársfjórðungi 2004, skv. vinnumarkaðskönnun Hagstofunnar. Þetta er viðsnúningur frá ársfjórðungunum á undan þar sem könnunin mældi fækkun starfa. Hins vegar fækkaði starfandi fólki á árinu 2004 um 0,5% og því virðist sem framleiðni hafi aukist um 5-6% á árinu.

Í desember voru skráðir 94.060 atvinnuleysisdagar á landinu öllu sem jafngilda því að 4.088 manns hafi að meðaltali verið á atvinnuleysisskrá, eða 2,7% af áætluðum mannafla á vinnumarkaði. Til samanburðar mældist atvinnuleysið 2,6% í nóvember sl. og 3,1% í desember 2003.

Undirritaður hefur verið kjarasamningur milli SA og Félags skipstjórnarmanna um kaup og kjör skipstjórnarmanna á sanddæluskipum.  Með samningnum eru tveir kjarasamningar (skipstjóra og stýrimanna) felldir saman í einn og tekið upp fastlaunakerfi. Felld voru niður ýmis gömul ákvæði og samningurinn aðlagaður að nýgerðum kjarasamningum skipstjórnarmanna á kaupskipum. Samninginn er að finna á kjarasamningavef SA.

BHM halda því fram að forsendur standist ekki í samanburði SA á lífeyrisréttindum opinberra starfsmanna og fólks á almennum vinnumarkaði, en bera samt ekki á nokkurn hátt brigður á forsendur SA heldur tala um aðra hluti. Furðu sætir ef háskólamenn vilja ekki að borin séu saman epli og epli og engu er líkara en að upphrópun BHM sé ætlað að slá vitræna umræðu útaf borðinu.

Um það ríkir enginn ágreiningur að öllum fyrirtækjum sem hér starfa, innlendum sem erlendum, ber að virða íslensk lög og íslenska kjarasamninga, segir Ari Edwald, framkvæmdastjóri SA, í leiðara fréttabréfsins Af vettvangi. Hann segir umræðuna að undanförnu hafa verið með ólíkindum á köflum og minnir á að framboð af hæfu fólki til ýmissa verkframkvæmda sé einfaldlega ekki nægjanlegt í landinu um þessar mundir.

Umframréttur opinberra starfsmanna til ellilífeyris er ígildi 10 milljóna króna starfslokagreiðslu, samanborið við sjóðfélaga í Lífeyrissjóði verslunarmanna, sé miðað við 250 þúsund króna mánaðarlaun, 42 ára iðgjaldagreiðslur og 3,5% vexti. Ef miðað er við 500 þúsund króna mánaðarlaun eru umfram-réttindin ígildi 20 milljóna króna starfslokagreiðslu.

Um áramótin tóku gildi launabreytingar, breytingar á lífeyris-framlögum, breytingar á skatthlutföllum í staðgreiðslu, persónuafslætti o.fl. Þessar breytingar hafa verið teknar saman á aðgengilegan hátt á vinnumarkaðsvef SA, sem opinn er félagsmönnum. Sjá nánar á vinnumarkaðsvef SA.

Nýlega voru undirritaðir miðlægir samningar í Finnlandi sem gilda frá miðjum febrúar 2005 til loka september 2007, eða í 30,5 mánuði. Samningurinn tekur til 90% launamanna á almennum vinnumarkaði. Launahækkunin frá 1. mars 2005 er 2,5% og 2,1% frá 1. júní 2006. Launahækkun á samnings-tímanum (tvö og hálft ár) er samkvæmt því 4,6% eða 1,8% á ári að meðaltali.