Aðalfundur 
Samtaka atvinnulífsins

Finnur Geirsson, formaður SA:
ræða á aðalfundi SA 15. maí 2001

Ísland í fremstu röð 

Forsætisráðherra, góðir fundarmenn.

Samtök atvinnulífsins hafa nú starfað í hátt á annað ár og má fullyrða að þetta hafi verið viðburðaríkur tími. Óhætt er að segja að kjaramál hafi skipað stóran sess í þessu starfi, en önnur mál sem flest lúta með einum eða öðrum hætti að starfsumhverfi fyrirtækja, hafa fengið vaxandi vægi. Farið hefur fram mikil endurskoðun á skrifstofu samtakanna, með það fyrir augum að gera þeim betur kleift að stuðla að bættum starfsskilyrðum fyrirtækja og lífskjörum fólks.

Flestir samningar á almennum vinnumarkaði hafa náðst án mikilla átaka og segja má að það hafi ríkt sameiginlegur skilningur samningsaðila um að horfa til þanþols efnahagslífsins, fremur en að semja um launahækkanir sem ekki væri innistaða fyrir og skaðaði lífskjörin þegar upp væri staðið. Sama má segja um þá niðurstöðu sem varð við athugun á stöðu samningsforsendna í vor, að ekki væri ástæða til að segja samningum upp. Áhöld voru um áhrif opinberra samninga á samningsforsendurnar, en til að liðka fyrir samkomulagi var samið um að hækka orlofs- og desemberuppbót. Samtök atvinnulífsins telja að þær hækkanir hafi verið réttlætanlegar til að stuðla að friði á vinnumarkaði.

En þótt reynt hafi verið að gæta hófs við almennar launabreytingar er þó enginn vafi á því að við höfum teflt á tæpasta vað. Við ætlum okkur að hækka laun um tvöfalt meira en gerist hjá fyrirtækjum í samkeppnislöndum okkar og það gengur ekki upp nema okkur takist að auka framleiðni því meira. Tiltölulega langur samningstími á að auðvelda fyrirtækjum að ná meiri árangri en ella, en við verðum að leita allra leiða til að fyrirtækin fái risið undir þeim hækkunum sem lofað hefur verið.

Eina meiri háttar undantekningin frá annars ánægjulegri niðurstöðu samninga á almenna vinnumarkaðinum eru kjaradeilurnar á fiskiskipaflotanum. Eftir sex vikna langt verkfall hefur ekki tekist að ná heildarsamningum á þessu sviði. Jákvæð niðurstaða hefur hins vegar fengist í samningum við vélstjóra, sem eru einn þriggja samningsaðila. Er fagnaðarefni að forystumenn þeirra hafa risið undir þeirri ábyrgð að semja um kaup og kjör og fyrir sitt leyti hafa atvinnurekendur sýnt samningsvilja sinn í verki með þeim samningum.

Nú hefur á ný komið til lagasetningar til að binda enda á kjaradeilu hjá fiskiskipaflotanum. Það er að sjálfsögðu mikið áfall fyrir samningsaðilana og allt samningsferlið, þótt því verði að treysta, að sá gerðardómsferill sem lögin leggja upp með leiði til málefnalegrar niðurstöðu. Er nauðsynlegt að grafast betur fyrir um orsakir þess, að svo erfiðlega gengur að ná saman samningum á þessu sviði, og leita nýrra leiða með það að markmiði að samskipti útgerðarmanna og sjómanna geti verið í betri farvegi í framtíðinni.

Á þessum fyrsta aðalfundi Samtaka atvinnulífsins leggjum við fram niðurstöður af umfangsmikilli málefnavinnu í riti sem við höfum nefnt Áherslur atvinnulífsins. Þetta rit er afrakstur vinnu á annað hundrað manns víðs vegar að úr atvinnulífinu og er því ætlað að vera grundvöllur að starfi SA næstu misserin. Þetta starf miðar fyrst og fremst að því að stuðla að bættum starfsskilyrðum fyrir fyrirtæki á Íslandi og hefur þann höfuðtilgang að Ísland verði í fremstu röð, sem er í samræmi við yfirskrift þessa fundar.

Þó má ekki vanmeta, að við höfum náð umtalsverðum árangri, og sérstaklega á síðasta áratug þegar lífskjör bötnuðu jafnt og þétt og færðu okkur í hóp þeirra ríkja þar sem þau gerast best. Grundvallarbreytingar efnahagskerfisins, m.a. í tengslum við aðild okkar að evrópska efnahagssvæðinu, árangursríkt fiskveiðistjórnarkerfi og sér í lagi stöðugt rekstrarumhverfi, áttu hiklaust stóran þátt í þeirri grósku sem einkennt hefur efnahagslífið undanfarin ár. Afnám aðstöðugjalds og veruleg lækkun tekjuskattshlutfalls á síðasta áratug efldi fyrirtækin og veitti þeim viðspyrnu. Við höfum einnig treyst undirstöður atvinnulífsins og byggjum á fleiri stoðum en áður og eigum þess vegna að vera betur fær um að takast á við erfiðleika en ella.

Eins og rit okkar ber með sér er verkefnavalið umfangsmikið, en alls eru þar átta málaflokkar til umfjöllunar. Víðfeðmi ritsins undirstrikar, að við skilgreinum hagsmuni fyrirtækja með víðtækum hætti, og kannski víðtækari en löngum hefur tíðkast. Og ennfremur, að hagsmunir fyrirtækja fara saman við hagsmuni starfsmanna og um leið alls þjóðfélagsins. Íslensk fyrirtæki eru að keppa á alþjóðlegum markaði í samkeppni um vinnuafl, sem gerir ekki aðeins kröfur um góðar vinnuaðstæður heldur þarf umhverfið að vera slíkt, að starfsmönnum þyki eftirsóknarvert að búa í því með fjölskyldum sínum. Í þessu sambandi reynir ekki aðeins á ríkisvaldið, sem óneitanlega ræður miklu um starfsumhverfið, heldur einnig á okkur sjálf sem atvinnurekendur og einstaklinga, en öll getum við haft og eigum að hafa áhrif til að betrumbæta umhverfi okkar.

Í málaflokki eins og umhverfismálum hvetjum við fyrirtæki til að marka sér stefnu og leggjum áherslu á þátt innra eftirlits fyrirtækjanna sjálfra í umboði lögbærra aðila. Við leggjum einnig áherslu á mikilvægi náins samstarfs stjórnvalda og atvinnulífs áður en atvinnulífinu er sett markmið eða leitað er leiða að settum markmiðum.

Í flokki jafnréttismála teljum við jafna möguleika kynjanna til starfa, starfsþróunar og launa vera hagsmunamál atvinnulífsins. Og við viljum leggja aukna áherslu á að gera starfsmönnum kleift að samræma atvinnu- og fjölskyldulíf, sem er löngu tímabært í ljósi breyttra þjóðfélagshátta, og líklegt til að skila sér í auknum afköstum og ánægju starfsfólks. Það er einnig grundvallaratriði að þess sé gætt, að starfsfólk sæti ekki mismunun á grundvelli þjóðernisuppruna síns eða litarháttar.

Menntamálin hljóta síðan að skipa sérstakan sess í áherslum atvinnulífsins vegna þess hversu samofin þau eru atvinnulífinu. Menntakerfið er í raun grunnur að samkeppnishæfni atvinnulífsins. Þar teljum við nauðsynlegt að innleiða hugsunarhátt samkeppni og auka möguleika til umbunar framsæknum skólum og kennurum. Við leggjum áherslu á að menntakerfið sé sveigjanlegt og að það geti aðlagað sig hratt að þörfum atvinnulífsins hverju sinni.

Í vinnumarkaðsmálum er mikilvægast að varðveita þann sveigjanleika sem hér er þrátt fyrir allt til staðar þegar Ísland er borið saman við önnur Evrópuríki. Íslensk fyrirtæki hafa ekki þurft að búa við þær ströngu reglur um stofnun og slit ráðningarsamninga sem margar Evrópuþjóðir hafa bundið í lög með það að markmiði að auka atvinnuöryggi. Reynslan hefur sýnt að þessar reglur hafa haft öndverð áhrif, staðið í vegi nýráðninga og dregið úr viðbragðsflýti fyrirtækja og þar með hamlað vexti og nýsköpun. Við leggjum jafnframt áherslu á að almenni vinnumarkaðurinn eigi að vera leiðandi í launamyndun og að opinberir aðilar verði að virða þann ramma sem þar er settur, en undanfarin misseri hefur það ekki verið raunin.

Í lífeyrismálum hafa grunnréttindi sjóðsfélaga verið treyst og ábyrgð einstaklinga á eigin lífeyriskjörum hefur aukist samfara virkari samkeppni þar sem boðið er upp á sífellt fleiri möguleika til séreignarsparnaðar. Samkvæmt könnun SA leggja um 40% launþega viðbótarsparnað í lífeyrissjóð, sem undirstrikar vægi frjálsa viðbótarsparnaðarins sem þriðju stoðar lífeyriskerfisins. En það var einmitt eitt af markmiðum aðila við síðustu kjarasamningsgerð, að stuðla að auknum sparnaði. Þrátt fyrir þennan aukna lífeyrissparnað er sparnaður um þessar mundir óviðunandi, en á liðnu ári var hann tæplega hálft prósent af landsframleiðslu eftir að hafa verið á bilinu 3 til 5 prósent mestallan áratuginn á undan. Aukning sparnaðar myndi hiklaust renna styrkari stoðum undir stöðugleika og jafnvægi í efnahagsmálum.

Ef við ættum hins vegar að forgangsraða þeim verkefnum sem mestu skipta fyrir íslenskt efnahagslíf fer ekki hjá því að þar hlýtur markmiðið um stöðug rekstrarskilyrði að teljast hvað mikilvægast. Árangursrík hagstjórn krefst nákvæmrar samstillingar hagstjórnartækjanna og getur verið mjög vandasöm, m.a. vegna þess að afleiðingar aðgerða, eins og vaxtabreytinga eða afgangs eða halla á ríkisbúskapnum, geta komið fram á öðrum tíma en ætlað var. Ekki má heldur gleyma því, að aðilar efnahagslífsins standa ekki hjá, heldur eru sífellt að vinna í því að aðlagast breyttum aðstæðum. Í markaðshagkerfi er innbyggð viðleitni til að leita jafnvægis og aðgerðir stjórnvalda geta stundum haft öfug áhrif miðað við það sem ætlað var, jafnvel magnað upp sveiflur. Nú reynir á þekkingu, innsæi og lagni þeirra sem ráða yfir hagstjórnartækjunum.

Við Íslendingar erum í þeirri stöðu, að nokkurt ójafnvægi hefur myndast í þjóðarbúskapnum eftir tiltölulega langt stöðugleikatímabil. Þetta ójafnvægi birtist í óvenjumiklum viðskiptahalla og umframeftirspurn í hagkerfinu, sem m.a. lýsir sér í mjög háu atvinnustigi og verðbólguþrýstingi. Þetta virðist ennþá vera staðan, þrátt fyrir að hér hafi ríkisbúskapur verið rekinn með talsverðum afgangi undanfarin tvö ár og að vextir hafi á sama tíma verið tvisvar sinnum hærri en í viðskiptalöndum okkar.

Ýmis merki eru nú á lofti um að efnahagslífið sé að hægja á sér og að spurningin snúist um það hversu harkaleg aðlögunin verði. Í fyrsta lagi sýna afkomutölur fyrirtækja vegna síðasta árs og það sem af er þessu, að þau eru mörg hver í erfiðri stöðu. Um þetta vitnar einnig þróun gengisvísitölu á hlutabréfamarkaði. Þá eru merki um að verulega hafi dregið úr lánsfjáreftirspurn og innflutningi og að öðru óbreyttu er þess vegna útlit fyrir að nú fari að draga úr vinnuaflseftirspurn.

Segja má að þetta sé eins og til hafi verið ætlast. Áhrif aðgerða ríkisvaldsins séu að koma fram með þessum hætti. Og auðvitað er gengislækkun krónunnar síðustu misserin ein leiðin til að leiðrétta það ójafnvægi sem viðskiptahallinn var merki um, þótt ætlunin hafi verið að leiðrétta það með öðrum hætti. Gengislækkunin leiðir svo aftur til þess að verðbólga verður a.m.k. tímabundið hærri en menn höfðu almennt reiknað með.

Hætta er hins vegar á, að sú almenna bjartsýni sem einkennt hefur íslenskt atvinnulíf á undanförnum árum snúist upp í andstæðu sína og að hér verði harkalegri lending en menn hafa vonast eftir. Þær erfiðu breytingar sem eru að eiga sér stað í efnahagsumhverfinu geta leitt til þess að menn leggi framtíðaráætlanir á hilluna og hugsi meira um það hvernig hægt verður að þreyja þorrann. Sú langtímahugsun sem stöðugleikatímabil síðasta áratugar fóstraði og er lykill að framtíðarvelferð gæti vikið fyrir dýrkeyptum skammtímaúrræðum.

Vissulega hefur þurft að hægja á og fyrirtæki og heimili verða að endurmeta stöðu sína og gæta meira aðhalds en áður. Þetta þurfa opinberir aðilar ekki síður að gera. Til dæmis hafa samneysluútgjöld vaxið hröðum skrefum á undanförnum árum, eða um 40% á árabilinu 1997-2000, og hlutur samneyslu í landsframleiðslu jókst úr 21,5% í 23,7% á sama tímabili. Samkvæmt spá Þjóðhagsstofnunar eykst hlutur samneyslu enn á þessu ári og verður 24,3% af landsframleiðslu. Væri það verðugt markmið að hlutur samneysluútgjalda vaxi ekki á næsta ári og fari síðan minnkandi.

Á hinn bóginn megum við ekki missa trú á, að efnhagslífið hafi burði til að rétta fljótlega úr kútnum og það er mikilvægt, að stjórnvöld sendi skýr skilaboð sem efli trú manna á þessu. Meiri kraftur í einkavæðingu ríkisfyrirtækja með þátttöku erlendra aðila yrði jákvætt í þessu samhengi og sömuleiðis ef greitt væri fyrir arðvænlegum stóriðjuframkvæmdum. Einnig má spyrja, hvort þeir gífurlega háu vextir sem hér eru séu ekki búnir að ná þeim tilgangi sem þeim var ætlað, og að tímabært sé að laga þá til meira samræmis við það sem ríkir í viðskiptalöndum okkar. Síðast en ekki síst er tilvalið að nota tækifærið þegar þessi staða er uppi, að láta verða úr hugmyndum um verulegar skattalækkanir á fyrirtæki.

Samtök atvinnulífsins telja það mikilvægt forgangsatriði nú um stundir, að ráðist verði í umfangsmiklar skattabreytingar, sem hafi það að markmiði að bæta samkeppnishæfni íslensks atvinnulífs og efla þar með trú manna á framtíðarmöguleikum þess. Til að leggja áherslu á þetta hafa samtökin látið vinna ítarlega úttekt og tillögur í skattamálum, sem hér verða kynntar á eftir af Guðjóni Rúnarssyni formanni skattahóps samtakanna.

Þrjú meginatriði standa upp úr í þessum efnum. Ber þar fyrst að nefna lækkað tekjuskattshlutfall, en gerð er tillaga um að það verði fært niður í 15%. Lægri tekjuskattur bætir samkeppnisstöðu íslenskra fyrirtækja og eykur hvata þeirra til að hagræða og skila arði, auk þess sem lágt tekjuskattshlutfall gerir Ísland að aðlaðandi fjárfestingarkosti fyrir erlend fyrirtæki. Jafnframt er þung áhersla lögð á afnám eignarskatta og stimpilgjalda, en þau skattform eru nánast úrelt og hafa verið lögð niður í helstu viðskiptalöndum. Stimpilgjöld er einkum brýnt að afnema af útgáfu og viðskiptum með viðskiptabréf, en þar er á ferðinni alvarleg samkeppnishindrun fyrir íslensk fjármálafyrirtæki.

Að öllu samanlögðu eigum við að geta aftrað því að illa fari í efnahagsmálum okkar. Samanburður við fyrri tíma getur verið varasamur í þessu sambandi þar sem aðstæður eru að ýmsu leyti ólíkar því sem áður var. Fullyrða má, að undirstöður efnahagslífsins séu traustari en áður, einhæfnin minni og fyrirtæki og fjármálakerfi betur í stakk búin til að takast á við óvæntar og erfiðar aðstæður. Þá benda líkur til að verðbólga sú sem nú ríkur upp og stafar fyrst og fremst af gengislækkun krónunnar, sem að margra mati er að hluta til tímabundin, geti hjaðnað fljótt aftur vegna fyrirsjáanlegs samdráttar í almennri eftirspurn.

Því verður hins vegar ekki á móti mælt, að Samtök atvinnulífsins hafa áhyggjur af stöðu okkar til framtíðar gagnvart viðskiptalöndum okkar í Evrópu. Samningurinn um Evrópskt efnahagssvæði hefur vissulega verið íslensku efnahagslífi ákaflega mikilvægur. Frá undirritun samningsins hefur þó vægi EFTA-hlutans farið minnkandi og áframhald verður á þeirri þróun með stækkun sambandsins. Innan ESB hefur jafnframt aukist vægi stofnana sem ekki tengjast EES-samningnum og málaflokkar sem tengjast innri markaðnum standa utan samningsins.

Samtök atvinnulífsins leggja áherslu á að efla samskiptin við einstök núverandi og verðandi aðildarríki ESB, í því skyni að stuðla að áframhaldandi virkni samningsins. Þá telja Samtök atvinnulífsins mikilvægt að stuðla að upplýstri umræðu um kosti og galla ESB-aðildar og að stjórnvöld og hagsmunasamtök hefjist handa við skilgreiningu samningsmarkmiða Íslands vegna hugsanlegrar aðildarumsóknar að ESB. Í þessu sambandi liggur fyrir, að það er spurningin um hvaða stefnu ESB tekur í sjávarútvegsmálum sem mun skipta hvað mestu máli, en ljóst er að íslenskur sjávarútvegur gæti ekki unað við þá stefnu sem nú ríkir þar á bæ.

Það er þó sérstaklega spurningin um stjórn peningamála, sem er umhugsunarefni út frá samkeppnisforsendum íslensks atvinnulífs. Samtök atvinnulífsins studdu þá ákvörðun ríkisstjórnar og Seðlabanka ekki alls fyrir löngu um að taka upp formlegt verðbólgumarkmið. Ýmsar hættur geta þó falist í hinni nýju skipan, einkum meira gengisflökt en landsmenn hafa áður kynnst. Hætt er við að verulegri gengisóvissu fylgdi mikill vaxtamunur gagnvart viðskiptalöndunum. Hvort tveggja myndi hafa skaðleg áhrif á atvinnulífið, sérstaklega útflutningsfyrirtæki og viðleitni þeirra til að hasla sér völl á nýjum mörkuðum eða bæta markaðsstöðu sína.

Á hinn bóginn hefur fyrirkomulag sem tryggir varanlega stöðugt gengi gagnvart helstu viðskiptalöndum þá kosti að draga úr viðskipta- og fjármagnskostnaði, sem og gengisóvissu, sem hvetur til aukinna milliríkjaviðskipta og gerir Ísland að áhugaverðari fjárfestingarkosti en ella. Slíkur stöðugleiki næst hins vegar vart nema með tengingu við myntsvæði. Ekki ber því að útiloka að Íslandi muni í framtíðinni gefast kostur á aðild að Evrópska myntsamstarfinu.

Nú hafa stjórnvöld markað stefnu til næstu ára og mun reynslan á næstu misserum skera úr um það hvort flotgengisstefna sé hagfelldur kostur fyrir íslenskt atvinnulíf eða hvort stefnan sé of dýru verði keypt og myntsamstarf muni verða framtíðarskipan Íslands í peningamálum. Í ljósi þessa telja Samtök atvinnulífsins, að á næstunni beri að skoða kosti og galla myntsamstarfs eða tengingu við annað myntsvæði.

Góðir fundarmenn.

Þó að á móti blási í efnahagslífinu um sinn og ójafnvægis gæti er margt sem bendir til þess að við eigum að geta leiðrétt það með tiltölulega auðveldum hætti. Allir þeir aðilar sem lagt hafa til þess árangurs sem Íslendingar hafa náð á undanförnum árum hljóta að hafa það að markmiði að okkur takist að varðveita þann árangur og bæta við hann. Þekking hefur aukist á lögmálum efnahagslífsins og þegar á reynir vilja flestir leggja sitt af mörkum til þess að sigling þjóðarskútunnar verði sem áfallaminnst.

Við stöndum um margt betur að vígi en áður undir svipuðum kringumstæðum og með samstilltu átaki og góðri samvinnu eru góðar líkur á að Ísland geti áfram verið í fremstu röð á meðal þeirra þjóða sem best hafa lífskjör. Með bættri samkeppnishæfni íslensks atvinnulífs treystum við möguleikana til að ná enn lengra.

Aftur á fréttasíðu