Efnahags- og skattamál

Í nýrri skýrslu Hagfræðistofnunar Háskóla Íslands um hagstjórnarumhverfið og sambýli atvinnuveganna, kemur fram að alvarleg mistök hafi verið gerð þegar Íbúðalánasjóði var gert kleift að hækka hámarkslán og rýmka veðheimildir í kjölfar síðustu kosninga þrátt fyrir afgerandi viðvaranir óháðra innlendra og erlendra sérfræðinga. Í máli Tryggva Þórs Herbertssonar, sem kynnti skýrsluna fyrir jól, kom fram að afleiðingarnar hafi verið fyrirsjáanlegar og að þessar breytingar hafi valdið mikilli þenslu í hagkerfinu.

Niðurstöður úr rannsókn á útgjöldum heimilanna fyrir árin 2003-2005 hafa verið gefnar út í nýju hefti Hagtíðinda. Þar kemur fram að hlutfall mat- og drykkjavöru í útgjöldum heimilanna heldur áfram að lækka miðað við árin 2002-2004, úr 14,4% í 12,9%. Athygli vekur að afar lítill munur er á hlutfalli matarútgjalda eftir útgjaldahópum. Tekjulág heimili verja hlutfallslega álíka stórum hluta útgjalda til kaupa á matvöru og tekjuhá heimili. Lækkun matarverðs leiðir því til tiltölulega jafnrar kaupmáttaraukningar allra heimila óháð tekjustigi.

Markaðshlutdeild krónunnar í íslenska bankakerfinu er um 20% en í íslenska lánakerfinu í heild er hlutdeildin aðeins 13%. Á undanförnum árum hafa ýmsar nýjungar á fjármagnsmarkaðnum gert hann virkari og meðal annars valdið því að lántakendur hafa betri möguleika en áður að taka lán í öðrum gjaldmiðlum en krónunni. Þessi þróun hlýtur að halda áfram og háir vextir á krónunni minnka því markaðshlutdeild hennar og þýðingu fyrir hagstjórn, segir Vilhjálmur Egilsson, framkvæmdastjóri SA, í leiðara fréttabréfsins Af vettvangi. Hann veltir fyrir sér virkni stjórnar peningamála við þessar aðstæður og minnir á að gengi krónunnar hefur farið lækkandi að undanförnu þrátt fyrir metvexti.

Mikil fylgni virðist vera milli gengis krónunnar og væntinga heimilanna. Þegar gengi krónunnar hækkar fara væntingar heimilanna um eigin hag jafnframt vaxandi, með tilheyrandi vexti einkaneyslu. Þegar gengi krónunnar lækkar færast væntingar heimilanna niður á við og einkaneyslan með. Í ljósi þess sterka sambands sem virðist vera á milli gengis krónunnar, væntinga heimilanna og einkaneyslu kann að vera að áhrif peningamálastefnu Seðlabankans, þegar hún fer að mestu í gegnum gengisfarveginn, á kaupmátt og væntingar heimilanna séu vaxtaáhrifunum yfirsterkari og stuðli þannig ekki að aðhaldi heldur þvert á móti að aukinni einkaneyslu og umsvifum.

Fyrirhuguð lækkun á virðisaukaskatti í 7% á þjónustu hótel- og veitingahúsa þann 1. mars á næsta ári mun ótvírætt stórefla ferðaþjónustu í landinu. Skattalækkunin er umtalsverð og einnig til þess fallin að bæta skattskil og draga úr svartri atvinnustarfsemi. Hraður vöxtur hefur verið í greininni undanfarin ár sem endurspeglar m.a. fjölgun erlendra ferðamanna og aukinn kaupmátt landsmanna. Heildarvelta í hótel- og veitingarekstri nam tæplega 40 milljörðum króna án virðisaukaskatts á árinu 2005 en útlit er fyrir að fyrirhuguð skattalækkun á greinina muni nema um 2,6 milljörðum króna, sem jafngildir virðisaukaskattgreiðslum greinarinnar árið 2005.

Útreikningur vísitölu neysluverðs fyrir nóvember 2006 staðfestir að verðbólga fer hjaðnandi og er þess að vænta að sú þróun haldi áfram næstu mánuði. Hækkun fasteignaverðs hefur haft mikil áhrif til aukningar á verðbólgu undanfarin misseri, en nýjustu upplýsingar benda til þess að þar sé að verða breyting á. Á síðasta ári voru mánaðarlegar verðhækkanir á markaðsverði íbúðarhúsnæðis oftast á bilinu 2-4%, en dregið hefur úr verðhækkunum undanfarna mánuði og verð lækkað annað hvort á einbýli eða fjölbýli undanfarna fjóra mánuði.

Fjármálageirinn greiðir í heild yfir 40% af álögðum tekjuskatti lögaðila vegna ársins 2005. Áætlað er að geirinn í heild greiði um 15 milljarða króna í tekjuskatt – sem er meira en allur álagður tekjuskattur á lögaðila árin 2003 og 2004. Útlit er fyrir að skattgreiðslur fjármálafyrirtækja aukist enn frekar, en samanlagður hagnaður viðskiptabankanna eftir fyrstu níu mánuði ársins er nú þegar orðinn meiri en á öllu árinu 2005. Svo háar tekjuskattgreiðslur eins atvinnuvegar eiga sér engin fordæmi hér á landi. Það er því af sem áður var en árið 1999 nam álagning tekjuskatts á fjármálageirann 1.240 milljónum króna, en þá var eignarhald ríkisins ráðandi á fjármálamarkaði.

Raunverulegt ójafnvægi í utanríkisviðskiptum þjóðarinnar er minna en opinberar hagtölur gefa til kynna. Eignir Íslendinga í útlöndum hafa verið að aukast á undanförnum árum og skila jafnframt auknum tekjum, en varfærnar uppgjörsaðferðir gera það að verkum að áhrif eignaaukningarinnar virðast lítil. Væri hins vegar tekið tillit til gengishækkana hlutabréfa og hlutabréfasjóða, þá hefði viðskiptahalli síðasta árs verið tugum milljarða króna minni. Benda má á að fjórðungur hreinna eigna íslenskra lífeyrissjóða eru erlendar og hafa skilað ágætri ávöxtun án þess þó að skila sér inn í tekjur þjóðarbúsins. Viðskiptahallinn virðist því vera ofmetinn, a.m.k. á meðan markaðsverð erlendra hlutabréfa í eigu Íslendinga fer hækkandi.

Nefnd iðnaðarráðherra um verndun og nýtingu orkuauðlinda virðist ekki koma auga á að það skortir einkarekstur á sviði orkumála. Reynslan kennir að þar sem einkaréttur og einkaeign ríkir á auðlindum umgangast menn þær af varúð og skynsemi og með langtímahagsmuni í huga. Þess vegna er mikilvægt að fulltrúar einkarekinna fyrirtækja og notenda þeirra gæða sem auðlindirnar skapa komi að frekari úrvinnslu á tillögum nefndarinnar. Jafnframt er afar mikilvægt að einfalda flókið ferli leyfisveitinga og umsagnarferla, en nú geta liðið meira en fimm ár frá umsókn um rannsóknarleyfi þar til fyrsta rannsóknarhola er boruð. Sömu umsagnaraðilar fjalla um málið allt að 20 sinnum.

Háir jaðarskattar íþyngja dönsku atvinnulífi um þessar mundir og fullyrða dönsku samtök iðnaðarins (DI) að skattheimtan stefni hagvexti Danmerkur í voða. Mikill skortur er á starfsfólki í Danmörku en háir jaðarskattar gera það að verkum að erfiðlega gengur að fjölga fólki á vinnumarkaði, fólk vill síður bæta við sig vinnu og erfitt reynist að fá erlent starfsfólk til landsins þar sem hvatinn til vinnu er lítill. Um 14 þúsund vel menntaðir Danir hafa yfirgefið landið til að vinna annars staðar síðustu tuttugu árin og þar spilar skattkerfið stórt hlutverk. Mikill meirihluti þeirra segir háa skatta ástæðu þess að þeir flytji ekki aftur heim.

„Vaxtahækkanir Seðlabankans hafa reynst vanhugsaðar og leitt til mikillar útgáfu erlendra skuldabréfa í íslenskum krónum. Þessi staða hefur leitt til óeðlilegrar styrkingar krónunnar og valdið sjávarútveginum gríðarlegum tekjumissi. Mikilvægt er að Seðlabankinn hefji strax lækkun vaxta og stjórnvöld leiti allra leiða til þess að draga úr þeirri þenslu sem er í efnahagslífinu í samvinnu við aðila vinnumarkaðarins.“ Þetta er meðal þess sem fram kemur í ályktunum aðalfundar LÍÚ, en þar var einnig ályktað um hvalveiðar, starfsskilyrði sjávarútvegsins og um aukið samstarf atvinnurekenda í sjávarútvegi. Sjá nánar á vef LÍÚ.

Ástæðan fyrir því hve lítið er flutt inn af kjöti liggur í þeim afar háu tollum sem lagðir eru á innflutninginn til verndar innlendri framleiðslu. Þá er í gildi tæknileg viðskiptahindrun í því formi að óheimilt að flytja inn ferskar kjötvörur og verður innflutt kjöt að hafa verið frosið í 30 daga. Í yfirlýsingu ríkisstjórnarinnar frá 9. október segir að almennir tollar á innfluttum kjötvörum verði lækkaðir um allt að 40% þann 1. mars 2007. Ekki á að lækka tolla á mjólkurvörum né ýmsum unnum kjötvörum. Við kynningu málsins er tollalækkununum ætlað að hafa marktæk áhrif á verðlag og því verður að ganga út frá því að 40% lækkun verði á tollum á þeim vörum sem eru í einhverri samkeppni við innlendar kjötvörur, innflutt nautakjöt, svínakjöt og kjúklingakjöt.

Með afnámi tolla og vörugjalda mætti koma matarverði niður á sama stig og í Finnlandi og Svíþjóð, án þess að lækka núverandi lægra þrep virðisaukaskatts (VSK). Stjórnvöld hafa valið aðra og kostnaðarsamari leið en komið hefur fram að meginástæðan fyrir háu verðlagi á matvælum á Íslandi liggur í tollvernd innlendrar kjöt- og mjólkurafurða og brenglandi áhrifum vörugjalda og mishárrar álagningar VSK á matvæli. Útfærsla fyrirhugaðrar tollalækkunar ríkisstjórnarinnar á matvæli liggur ekki fyrir en yfirlýst er að þær eigi að skila umtalsverðum verðlækkunum. Það eru vonbrigði að ekki hafi náðst samstaða um að fella alfarið niður hin úreltu vörugjöld af matvælum.

Aðstæður í efnahagslífinu eru hagstæðar um þessar mundir ef marka má niðurstöður könnunar Capacent Gallup á stöðu og framtíðarhorfum hjá 400 stærstu fyrirtækjum landsins og ívið betri en í samsvarandi könnun í maí. Horfur eru að vísu lakari þegar litið er 6 og 12 mánuði fram í tímann, en óvissa um framtíðarhorfur er samt minni en í könnunum fyrr á árinu. Áfram er skortur á starfsfólki í mörgum greinum atvinnulífsins, en flest fyrirtæki gera þó ráð fyrir óbreyttum fjölda starfsfólks á næstu sex mánuðum. Könnunin er gerð ársfjórðungslega fyrir Samtök atvinnulífsins, fjármálaráðuneytið og Seðlabanka Íslands.

Barátta Seðlabankans við ofþenslueinkennin með sífelldri hækkun stýrivaxta er afar ómarkviss og bitnar harkalega á fyrirtækjum í útflutnings- og samkeppnisgreinum, segir í ályktun aðalfundar Samtaka fiskvinnslustöðva. Fundurinn lýsir furðu á þeim aðgerðum í efnahags- og peningamálum sem beinlínis leiði af sér gengishækkun krónunnar, en slíkar aðgerðir grafi um leið undan undan rekstri útflutningsfyrirtækja í landinu. Þá segir m.a. að það skipti gríðarlegu máli fyrir þjóðarbúið og lífskjörin í landinu að við nýtum þau tækifæri sem felast í eðlilegri nýtingu á auðlindum þjóðarinnar, og að kappkosta þurfi að slík nýting verði innan skynsamlegra marka og vandað verði til alls undirbúnings með hliðsjón af umhverfi og náttúruvernd.

Þær umræður um stóriðju og virkjanir sem nú eru fyrirferðarmiklar í fjölmiðlum minna um margt á einelti, segir Vilhjálmur Egilsson, framkvæmdastjóri SA, í leiðara fréttabréfsins Af vettvangi. Hann segir þetta ekkert nýtt, löng hefð sé fyrir því hérlendis að hvers kyns vitleysa og fordómar séu sett fram gegn einstökum atvinnugreinum, þótt umræðan gegn stóriðju nú sé reyndar venju fremur skrautleg. Vilhjálmur bendir hins vegar á að Ísland væri ekki á lista yfir þjóðir með bestu lífskjörin ef eineltishreyfingin gegn heildsölum, bændum, kvótakerfi, einkavæðingu, stórmörkuðum, einkareknu millilandaflugi og stóriðju hefði fengið að ráða.

Samtök atvinnulífsins telja brýnt að löggjafinn setji hertar reglur um fjármál sveitarfélaga og hafa lagt fram tillögur til úrbóta. Í flestum OECD-ríkjum hefur ríkisvaldið sett slíkar reglur en engar hagstjórnarkvaðir hafa verið lagðar á sveitarfélög á Íslandi, þrátt fyrir að rekstrarumfang þeirra í heild hafi nálgast umfang ríkisins og fjárfestingar þeirra séu svipaðar eða meiri en ríkisins. Sveitarfélögin í heild hafa verið rekin með halla undanfarinn áratug þrátt fyrir mikla uppsveiflu í efnahagslífinu. Fjármál sveitarfélaga hafa því  unnið gegn hagstjórnarviðleitni ríkisvaldins og stuðlað að aukinni þenslu í efnahagslífinu á undanförnum árum. Ákvæði gildandi sveitarstjórnarlaga um hallalausan rekstur sveitarfélaga hefur í raun verið haft að engu.

„Frumvarpið er skynsamlega sett upp og ekkert sem kemur á óvart. Afgangurinn er heldur meiri en menn höfðu reiknað með fyrirfram, og ég held það væri mjög gott ef það væri hægt að halda þessu aðhaldi, og ná verðbólgunni niður á næsta ári,“ segir Vilhjálmur Egilsson, framkvæmdastjóri Samtaka atvinnulífsins, í samtali við Morgunblaðið um fjárlagafrumvarpið fyrir árið 2007. Hann segir eðlilegt að framkvæmdir aukist þegar hægi á og tekist hafi að ná tökum á verðbólgunni, en rétt sé að hafa í huga að kosningaár fari í hönd og stjórnvöld verði að beita sig aga, mikilvægt sé að engar U-beyjur verði á fjárlögunum í þinginu.

Verslanir á Íslandi tapa yfir 3.000 milljónum króna á ári vegna þjófnaða starfsmanna og viðskiptavina, að því er fram kemur í fréttabréfi SVÞ-Samtaka verslunar og þjónustu, en vegna þjófnaða þurfa verslunareigendur að hækka vöruverð til að mæta kostnaði sem hlýst af þeim. Þá kemur fram að áhrif þjófnaða á neysluvísitölu hækkar vísitölutryggð lán um u.þ.þ 150 milljónir á ári. Það sé því ekki aðeins verslunin sem tapar á þjófnuðum, heldur þjóðfélagið allt. Sjá nánar á vef SVÞ.

Vilhjálmur Egilsson, framkvæmdastjóri Samtaka atvinnulífsins, segir í samtali við Morgunblaðið að ákvörðun Seðlabankans um að hækka stýrivexti í 14% valdi miklum vonbrigðum. Hann hafi ekki haft miklar væntingar en ákvörðun Seðlabankans um að hækka stýrivextina um 0,5 prósentustig sé ekki rétt. Bankinn hafi í það minnsta átt að halda vöxtunum óbreyttum að sinni.  „Afleiðingarnar af þessari ákvörðun eru fyrst og fremst þær að bankinn er að gera hlutina erfiðari þegar það fer að hægjast um í efnahagslífinu á seinni hluta ársins,” segir Vilhjálmur og bætir við: „Þegar samdráttarferlið kemur þyrfti bankinn að vera að komast í vaxtalækkunarferli en ekki hækka stýrivextina.”

„Við teljum mjög mikilvægt að Seðlabankinn hækki ekki vexti á fimmtudag og að full ástæða sé til að hefja vaxtalækkunarferli í ljósi þess samdráttar í efnahagslífinu sem er framundan,” segir Hannes G. Sigurðsson, aðstoðarframkvæmdastjóri SA, í samtali við Fréttablaðið. Hannes segir ánægjulegt að hækkun vísitölunnar hafi reynst minni en gert var ráð fyrir í samkomulagi milli aðila vinnumarkaðarins í júní. „Verðbólgukúfurinn virðist því mun lægri en búist var við og vekur það vonir til þess að við náum verðbólgumarkmiðum mun hraðar en stefnt var að,” segir Hannes og bendir á að ein helstu markmið samkomulagsins um að hafa áhrif á verðbólguvæntingarnar hafi náðst og einkaneysla hafi dregist saman í kjölfarið. Einnig hafi það veruleg áhrif að dregið hafi úr hækkunum á fasteignamarkaði.

Það hefur verið viðtekin skoðun áhrifamikilla sænskra hagfræðinga að launatengdir skattar hafi þegar til lengdar lætur lítil áhrif á atvinnustig. Lækkun skatta dragi því ekki úr atvinnuleysi. Skýringin væri sú að lækkun skatta leiði aðeins til aukinna launakrafna og hærri launa en hafi til lengdar engin áhrif á launakostnað fyrirtækja. Í nýrri rannsóknarskýrslu fyrir samtök atvinnulífsins í Svíþjóð, Svenskt Näringsliv, er hins vegar komist að gagnstæðri niðurstöðu. Háir skattar dragi úr atvinnu og auki atvinnuleysi.

Hætta er á að Seðlabankinn sé að segja sig frá hagstjórninni í næstu uppsveiflu með því að lækka ekki vexti nú þegar niðursveifla er hafin, segir Vilhjálmur Egilsson, framkvæmdastjóri SA, í leiðara fréttabréfsins Af vettvangi. Hann segir að með hækkun stýrivaxta sé Seðlabankinn á öfugu róli miðað við hagsveifluna og muni því frekar magna sveiflurnar en að draga úr þeim. Hætta sé því á að þegar uppsveifla í hagkerfinu komi á árinu 2008 með nýjum framkvæmdum við álver og virkjanir verði bankinn illa í stakk búinn að vinna gegn verðbólguhættu á þeim tíma vegna þess að vaxtastigið verði allt of hátt og gengið væntanlega líka.

Bráðnauðsynlegt er að rekstur Landspítala Háskólasjúkrahúss (LSH) verði tekinn til rækilegrar endurskoðunar og að hagkvæmustu lausna verði leitað til að bregðast við vanda LSH. Methalli varð á rekstri spítalans á fyrstu sex mánuðum ársins, nærri hálfur milljarður króna og virðist ekkert lát á taprekstrinum. Læknafélag Íslands kallar eftir nýjum lausnum og aukinni samkeppni um veitingu heilbrigðisþjónustu og vilja Samtök atvinnulífsins af því tilefni minna á tillögur sínar um tækifæri til sóknar í íslenskri heilbrigðisþjónustu sem lagðar voru fram í sumar. Verði ekkert að gert er hætta á að Íslendingar sitji uppi með lítt skilvirkt og rándýrt heilbrigðiskerfi en spár OECD gera ráð fyrir því að heilbrigðisútgjöld á Íslandi muni sprengja öll alþjóðleg kostnaðarviðmið að óbreyttu.

Landbúnaðarstefna OECD-ríkjanna kostar samtals 360 milljarða dollara ár hvert, eða um 25 þúsund milljarða íslenskra króna. Fyrir þessa upphæð væri hægt að fljúga með hverja kú hringinn í kringum hnöttinn á fyrsta farrými og rúmlega það, á hverju ári. Þetta er einn athyglisverðra fróðleiksmola um hnattvæðinguna sem sænsku samtök atvinnulífsins (SN) vekja athygli á. Meðal annarra má nefna að síðustu 40 ár hefur meðalævilengd fólks í þróunarríkjum vaxið úr 46 árum í 64. Fleiri slíka fróðleiksmola má finna undir Fakta om globalisering (neðarlega til hægri) á hnattvæðingarsíðunni á vef SN.

Hækkun Seðlabankans á stýrivöxtum í 13,5% er misráðin ákvörðun sem byggir á röngu mati á þróun mála á tveimur lykilmörkuðum hagkerfisins, vinnumarkaðnum og fasteignamarkaðnum. Brýnt er að Seðlabankinn gangi í takt við efnahagslífið og taki mark á öllum þeim teiknum sem nú eru um niðursveifluna í efnahagslífinu. Bankinn verður að hefja vaxtalækkunarferil strax við næstu vaxtaákvörðun þannig að hann gegni hlutverki sínu með eðlilegum hætti, en eins og staðan er nú gæti Seðlabankinn gert að engu þá atlögu að verðbólgunni sem SA, ASÍ og ríkisstjórnin hafa staðið fyrir.

Á síðasta áratug náðu Svíar forystusæti á sviði upplýsingatækni og fjarskipta, ásamt með Finnum, Írum og Bandaríkjamönnum. Þessar greinar hafa verið meðal þeirra mikilvægustu í sænsku efnahagslífi undanfarin ár, en óhætt er að álykta sem svo að lykilforsenda þessa góða árangurs hafi verið sú staðreynd að Svíar voru fyrr á ferðinni en flestar samanburðarþjóðir að einkavæða og koma á samkeppni á þessum sviðum. Þetta er meðal þess sem fram kemur í umfjöllun um Svíþjóð í ritinu In Search of Best Nordic Practice, sem samtök atvinnulífsins á Norðurlöndunum fimm hafa gefið út.

Norðurlöndin státa um þessar mundir öll af sterkri stöðu í alþjóðlegri samkeppni. Þrátt fyrir að margt sé líkt með löndunum fimm geta þau hins vegar ýmislegt gagnlegt lært hvert af öðru, þar sem ekki er til neitt eitt norrænt módel. Þetta eru helstu niðurstöður í nýju riti sem samtök atvinnulífsins í löndunum fimm hafa gefið út sameiginlega – Í leit að bestu norrænu leiðinni. Í ritinu er í stuttu máli fjallað um  sérstaka styrkleika í hverju landanna fyrir sig, m.a. um skattalagabreytingar á Íslandi, finnska nýsköpunarumhverfið og afnám takmarkana á atvinnufrelsi og innleiðingu samkeppni í sænsku atvinnulífi.

Tekjuskattur einstaklinga hefur tekjujöfnunarhlutverk milli skattgreiðenda, ólíkt tekjuskatti fyrirtækja og fjármagnstekjuskatti. Raunveruleg skattprósenta í tekjuskatti einstaklinga er ýmist lægri eða hærri en hinar skattprósenturnar allt eftir því hvað tekjur eru háar. Tekjuskattur einstaklinga getur verið allt frá 0% upp í að nálgast 36,7 prósentin ef tekjur eru mjög háar. Þá eru barna- og vaxtabætur dæmi um einkenni neikvæðs tekjuskatts einstaklinga á meðan áherslan hefur verið á að fjármagnstekjuskatturinn sé einfaldur í framkvæmd og skatthlutfallið lágt. Þess vegna leggst hann m.a. á verðbætur og vaxtagjöld eru ekki frádráttarbær.

Útilokað er að ræða um fjármagnstekjuskatt og tekjuskatt á fyrirtæki af sæmilegri skynsemi án þess að taka verðbólguna með í reikninginn. Miðað við eðlilegar forsendur má segja að einstaklingur sem ætlar að leggja launin sín inn í hlutafélag og taka þau út í gegnum hagnað og arð sé að greiða milli 34% og 35% skatt af rauntekjum. Fjármagnstekjur hafa ekki vaxið á kostnað launatekna því að þær hafa vaxið hratt og voru hærri á árinu 2005 en nokkru sinni fyrr, sama á hvaða mælikvarða er reiknað. Því er afar hættulegt að rjúka til í miðri ágústumræðunni um tekjur einstaklinga og hafa á lofti mikla svardaga um breytingar á skattkerfinu. Það er hvorki almenningi né atvinnulífinu til framdráttar.

Upplýsingar Samtaka atvinnulífsins og Samtaka iðnaðarins frá aðilum á byggingamarkaði benda til þess að að verktakar muni draga úr framkvæmdum við íbúðabyggingar á næsta ári. Þetta er í mótsögn við spá Seðlabankans sem sett var fram í nýjasta tölublaði Peningamála en þar er því spáð að eftir metumsvif á þessu ári og 14,9% aukningu frá síðasta ári vaxi fjárfesting í íbúðarhúsnæði enn um 3,8% á næsta ári. Í þessu ljósi verður það að teljast undrunarefni að Seðlabankinn rökstyðji nýjustu hækkun stýrivaxta m.a. með því að þensla í íbúðabyggingum haldi áfram og að framkvæmdir verði ennþá meiri árið 2007 en 2006.

Einfalt dæmi sýnir hækkun á greiðslubyrði úr 50 í 77 þúsund krónur á mánuði frá nóvember 2004, vegna 80% húsnæðisláns fyrir 85 fermetra íbúð. Dæmið sýnir að miðað við þær breytingar sem hafa átt sér stað að undanförnu á vöxtum og fasteignaverði, hefur verðhækkun fasteigna leitt til mun meiri hækkunar á greiðslubyrði heldur en vaxtahækkunin. Þar sem aukin greiðslubyrði er aðeins að litlu leyti vegna hækkunar vaxta en að mestu vegna hærra fasteignaverðs, hækka vaxtabætur lítið og þurfa launin því að mestu að standa undir aukinni greiðslubyrði þeirra sem nú eru að kaupa sér íbúð.

Þær forsendur sem liggja til grundvallar því sem menn eru almennt að hugsa í atvinnulífinu virðast ekki ná inn fyrir veggi Seðlabankans. Þetta er athyglisvert í ljósi þess að Seðlabankinn hefur verið að berja á bönkunum um að gæta sín í útlánum og bankarnir hafa verið að draga úr útlánum til íbúða- og byggingaframkvæmda og það er eins og Seðlabankinn geri ráð fyrir því að bankarnir hlusti ekkert á það sem hann segi. Þetta er meðal þess sem fram kemur í samtali Morgunblaðsins við Vilhjálm Egilsson, framkvæmdastjóra SA, vegna nýjustu vaxtahækkunar Seðlabankans, en Vilhjálmur segir að hennar hefði ekki verið þörf.

Öll skilyrði eiga að vera fyrir hendi að það takist að kveða verðbólguna niður á næsta ári, segir Vilhjálmur Egilsson, framkvæmdastjóri SA, í leiðara fréttabréfsins Af vettvangi. Hann segir ríkisstjórnina ekki hafa skorast undan sinni ábyrgð, þvert á móti. Þá hafi stjórnarandstaðan líka tekið undir nauðsyn þess að ná verðbólgunni niður. Það sé því raunverulegt tækifæri til staðar að ná á ný efnahagslegum stöðugleika og jafnvægi í hagkerfinu. „Það tækifæri verður að nýta,“ segir Vilhjálmur og segir mestu skipta að íbúðamarkaðurinn róist og leggur áherslu á að opinberir aðilar megi ekki hefja nýjan misvægishring í launatöxtum.

Ný úttekt OECD sýnir að útgjöld til heilbrigðismála vaxa stöðugt í ríkjum OECD umfram landsframleiðslu og ef heldur fram sem horfir þurfa ríkin að hækka skatta, skera niður útgjöld til annarra málaflokka eða auka kostnaðarþátttöku sjúklinga til að viðhalda heilbrigðisþjónustunni. Ísland er meðal þeirra landa innan OECD þar sem hlutfallsleg aukning útgjalda til heilbrigðismála er hvað mest miðað við landsframleiðslu, en það er vafasamur heiður og er hætta á að útgjaldaaukingin muni draga úr hagvexti á Íslandi í framtíðinni ef ekkert verður að gert.

„Það getur ekki gengið að Seðlabankinn sé að þrýsta á bankana til að þeir dragi úr sínum íbúðalánum og síðan flytjist bara allt yfir á Íbúðalánasjóð. Ef Íbúðalánasjóður virkaði sem hagstjórnartæki væri hann ekki með lægstu vextina, hæsta lánshlutfallið og leiðandi á markaðinum,“ segir Vilhjálmur Egilsson, framkvæmdastjóri SA, m.a. í opnuviðtali í Viðskiptablaðinu. Hann segir lækkun verðbólgunnar hafa forgang umfram allt annað og kallar m.a. eftir að lendingin í hagkerfinu verði nógu hörð til þess að verðbólgan brotni.

Ingimundur Sigurpálsson, formaður SA, segist í samtali við Morgunblaðið vera ánægður með samkomulag SA og ASÍ. Þannig hefði verið óþægileg tilhugsun að horfa til þess að kjarasamningar yrðu hugsanlega lausir um áramót samhliða vaxandi verðbólgu og því til viðbótar aðdraganda alþingiskosninga. „Sem betur fer lendum við ekki í þeirri stöðu og höfum náð núna með þessari undirskrift að tryggja kjarasamninga til loka árs 2007 eins og upphaflega var stefnt að. Það er sérstakt fagnaðarefni að mínu mati.“ Ingimundur segir samskipti aðila beggja vegna borðsins hafa verið einstaklega góð og það hafi verið forsenda þess að niðurstaða hafi fengist á svo skömmum tíma. „Ég óska þess að gjörningurinn megi verða umbjóðendum beggja aðila og þjóðinni allri til hagsbóta,“ segir Ingimundur.

„Þetta er þjóðartilraun til að ná verðbólgunni niður og ég hef fulla trú á því að það gangi upp. Það er mikill ásetningur okkar megin, hjá verkalýðshreyfingunni og ríkisstjórninni að ná verðbólgunni niður á næsta ári," segir Vilhjálmur Egilsson, framkvæmdastjóri SA, í samtali við Fréttablaðið. „Þetta var eitthvað sem Samtök atvinnulífsins og verkalýðshreyfingin þurftu að leggja á sig til að eiga möguleika á því að ná verðbólgunni niður á næsta ári. Nú þurfa bara allir að leggjast á eitt.“ Vilhjálmur segir að það hafi þurft „ákveðna sýn og þor“ til að ná þessu samkomulagi. „Báðir samningsaðilar taka áhættu en báðir höfðu kjark og þor til að takast á við þetta,“ segir Vilhjálmur.

Niðurstöður úr nýrri könnun IMG Gallup á stöðu og framtíðarhorfum í atvinnulífinu gefa til kynna að aðstæður í efnahagslífinu séu tiltölulega góðar en þó heldur lakari en í samsvarandi könnun í febrúar. Stjórnendur sjá fram á versnandi horfur þegar litið er hálft ár fram í tímann varðandi innlenda eftirspurn þótt áfram verði þensla á vinnumarkaði. Könnunin staðfestir á hinn bóginn þá breytingu að hagur útflutningsgreina fer batnandi vegna gengisþróunar undanfarna mánuði. Könnun þessi er gerð ársfjórðungslega fyrir Samtök atvinnulífsins, fjármálaráðuneytið og Seðlabanka Íslands. Ekki er um að ræða samræmda túlkun samstarfsaðilanna á niðurstöðum.

Verðbólgan mælist átta prósent í júní sem er hærra en búist hafði verið við. Í samtali við Fréttablaðið segir Hannes G. Sigurðsson, aðstoðarframkvæmda-stjóri SA, mælinguna gera það enn brýnna en ella að menn nái samkomulagi á vinnumarkaði. „Verðbólga af þessari stærðargráðu má ekki verða varanleg. Við erum þá hreinlega að stimpla okkur út úr úrvalsdeild þjóða í efnahagsmálum og hættum að vera í fremstu röð. Það er ekkert háþróað efnahagslíf með verðbólgu af þessari stærðargráðu,“ segir Hannes.

Leggja þarf áherslu á umbætur sem skila auknum hagvexti og fleiri störfum í Evrópu, á baráttu gegn tilhneigingu sumra ríkja til efnahagslegrar verndarstefnu, nýta tækifæri samfara stækkun ESB til austurs og halda áfram að koma á raunverulega sameiginlegum innri markaði, þar með talið fyrir þjónustugreinar. Þetta er meðal þess sem fram kemur í yfirlýsingu forsetafundar UNICE, Evrópusamtaka atvinnulífsins, og beint er til leiðtogaráðs ESB. Fundurinn fagnar auknum hagvexti í Evrópu á fyrri hluta ársins 2006 og hvetur samningamenn Alþjóðaviðskiptastofnunarinnar WTO til dáða.

Samtök atvinnulífsins leggja til að samkeppnisstaða einkaaðila, sjálfseignarstofnana og opinberra aðila í heilbrigðisþjónustu verði jöfnuð, t.d. í skattamálum þar sem aðeins einkaaðilum er nú gert að greiða virðisaukaskatt af greiddri þjónustu. Einnig er lagt til að geri einkaaðilar tilboð í að veita þjónustu, verði opinberum aðila sem slíka þjónustu veitir skylt að upplýsa um kostnað sinn vegna hennar. Ákvörðun um kaup verði tekin af aðila sem er óháður veitingu opinberrar heilbrigðisþjónustu. Þetta kemur fram í nýju riti SA, Heilbrigður einkarekstur.

Samtök atvinnulífsins hafa lagt fyrir ASÍ og landssambönd þess hugmynd að samkomulagi í ljósi fyrirsjáanlegra vandræða á vinnumarkaðnum á næstu mánuðum og misserum, og hættu á efnahagslegu tjóni til langs tíma af völdum verðbólgu. Ef samkomulag næst á grundvelli þessarar hugmyndar munu samningsbundnir launataxtar hækka um sérstakan taxtaviðauka að upphæð 12.000 krónur á mánuði. Hluti af samkomulaginu er að forsendunefnd kjarasamninga telst hafa lokið störfum vegna mats á þróun verðbólgu og samningar verða því ekki uppsegjanlegir frá og með næstu áramótum heldur gilda a.m.k. út árið 2007.

Um eitt hundrað manns sóttu morgunverðarfund SA um einkarekstur í heilbrigðisþjónustu á Grand Hótel Reykjavík. Á fundinum var lagt fram nýtt rit SA, Heilbrigður einkarekstur, þar sem er m.a. að finna tillögur SA um hvar megi nýta frekar kosti einkarekstrar í íslenskri heilbrigðisþjónustu. Sigurður Ásgeir Kristinsson, bæklunarlæknir og framkvæmdastjóri Orkuhússins, og Anna Birna Jensdóttir, hjúkrunarforstjóri Sóltúns og framkvæmdastjóri Öldungs, fluttu framsöguerindi en kraftmiklar umræður spunnust að þeim loknum undir stjórn Vilhjálms Egilssonar, framkvæmdastjóra Samtaka atvinnulífsins.

Náðst hefur samkomulag á vettvangi ráðherraráðs ESB um útfærslu á tilskipun um frelsi í þjónustuviðskiptum. Niðurstaðan er óneitanlega vonbrigði fyrir evrópskt atvinnulíf, m.a. þar sem gildissvið upphaflegra tilskipunardraga hefur verið takmarkað og hún nær nú til færri geira en lagt var af stað með. Forseti UNICE, Evrópusamtaka atvinnulífsins, segir í yfirlýsingu að þótt niðurstaðan sé ekki nægilega metnaðarfull þá sé þó um að ræða jákvætt skref í átt til frjálsra þjónustuviðskipta á innri markaðnum og því muni evrópskt atvinnulíf reyna að gera sér sem mestan mat úr niðurstöðunni. Vonir höfðu verið bundnar við að frelsi í þjónustuviðskiptum myndi auka samkeppnishæfni Evrópuríkja verulega og m.a. var talið að samþykkt þjónustutilskipunarinnar í sinni upphaflegu mynd stuðlaði að myndun 600 þúsund nýrra starfa í álfunni.

Vilhjálmur Egilsson, framkvæmdastjóri SA, lýsir efasemdum um að vaxtahækkun Seðlabankans skili tilætluðum árangri. Í samtali við Morgunblaðið minnir hann á að í bréfi til Seðlabankans á dögunum hafi verið bent á að gengi krónunnar hefði fallið þrátt fyrir að vextir hefðu verið mjög háir. Vilhjálmur bendir á að það að hækka vextina þegar menn eru að fara inn í samdráttarskeið sé ekki viðeigandi aðgerð. Með þessu séu menn bara að framlengja fortíðina.

Samtök atvinnulífsins lýsa yfir áhyggjum sínum af hugsanlegri vaxtahækkun Seðlabankans nú næstu daga í því skyni að vinna gegn hækkunum á verðlagi í landinu. Í bréfi til bankastjórnar Seðlabankans lýsa samtökin verulegum efasemdum um að vaxtahækkun nú muni skila tilætluðum árangri. Allt eins megi reikna með því að vaxtahækkun þyki ótrúverðug vegna þess hve vextir eru háir fyrir og vegna þess að gengið lækkaði þrátt fyrir þessa háu vexti. Þá benda SA á líkur á efnahagssamdrætti á næsta ári og telja vaxtahækkun því vafasama. SA hvetja því Seðlabankann til að halda að sér höndum með vaxtahækkun.

Vaxandi verðbólga sem endurspeglast í verðbólgumælingu Hagstofunnar er alvarlegt áhyggjuefni, segir Hannes G. Sigurðsson, aðstoðarframkvæmdastjóri SA, í samtali við fréttavefinn Mbl.is. Hann hækkun vísitölu neysluverðs meiri en flestir höfðu vænst og að vegna mikillar kaupmáttaraukningar og eftirspurnarþrýstings taki markaðurinn við verðhækkunum. Gengisbreytingar komi því tiltölulega hratt fram í hækkun verðlags. Hannes segir að eftir mikla kaupmáttaraukningu að undanförnu myndu frekari launahækkanir aðeins virka sem olía á verðbólgubálið.

Vilhjálmur Egilsson, framkvæmdastjóri SA, segir í samtali við Morgunblaðið að verðtryggingin hafi í stórum dráttum leitt af sér að fjármagnskostnaður heimilanna sé lægri en ella. Vilhjálmur segir að ef verðtryggingin sem slík væri afnumin, myndi fólk ekki taka lán í íslenskum krónum heldur færa sig yfir í lán í erlendum gjaldmiðlum. Því ætti að bera saman hvort betra sé að taka lán í erlendum krónum eða verðtryggð lán, en ókostur við erlendu lánin séu gengissveiflurnar. Þá bendir Vilhjálmur á að lífeyrissjóðirnir fjármagni sig á verðtryggðum lánum og það lækki þeirra umsýslu- og viðskiptakostnað.

Íslenska krónan er nú í harðri samkeppni við veðrið sem umræðuefni á Íslandi, segir Vilhjálmur Egilsson, framkvæmdastjóri SA, í leiðara fréttabréfsins Af vettvangi. Hann fjallar um kosti og galla krónu gagnvart evru og bendir m.a. á að með evru myndi vinnumarkaðurinn bregðast við sveiflum í hagkerfinu með atvinnustigs- í stað kaupmáttarbreytinga. Ef það tekst ekki að halda verðbólgunni niðri langtímum saman þá verður evran meira aðlaðandi kostur en ella.

Varanleg sátt um launakjör þingmanna og ráðherra mun ekki skapast nema að eftirlaunakjör þeirra verði færð til samræmis við það sem aðrir landsmenn búa við og umframkjör verði færð inn í grunnlaun þeirra. Slík breyting skapaði grundvöll fyrir raunhæfum samanburði á föstum mánaðarlaunum kjörinna fulltrúa við aðra hópa sem eðlilegt er talið að laun þeirra séu borin við. Umframlífeyriskjör þingmanna í dag eru ígildi 51 milljónar króna starfslokagreiðslu miðað við sex kjörtímabil, borið saman við lífeyrisréttindi í Lífeyrissjóði verzlunarmanna og umframlífeyriskjör ráðherra sem gegnir embætti í þrjú kjörtímabil eru ígildi 102 milljóna króna. Umframlífeyriskjör forsætisráðherra sem situr í tvö kjörtímabil eru ígildi 113 milljóna króna starfslokagreiðslu.

Ánægja með bjartsýni unga fólksins, mikilvægi efnahagslegs stöðugleika og áhersla á mikilvægi nýsköpunar, rannsókna, hugmynda og hönnunar. Þetta er meðal þess sem áhersla var lögð á í umræðum í opinni dagskrá aðalfundar SA. Þátt tóku þau Eggert B. Guðmundsson forstjóri HB Granda, Grímur Sæmundsen forstjóri Bláa lónsins, Guðbjörg Gissurardóttir framkvæmdastjóri Hönnunarvettvangs og Sigríður Olgeirsdóttir framkvæmdastjóri Ax hugbúnaðarhúss. Fundarstjóri og stjórnandi umræðna var Halldór J. Kristjánsson, bankastjóri Landsbankans.

Svokölluð hnattvæðing er ekki eitthvað sem hægt er að velja eða hafna heldur er hún staðreynd sem drifin er áfram af kröftum á borð við gríðarlega öra tækniþróun, mikla fólksfjölgun í þróunarríkjum og gríðarlega aukningu í framleiðni, sagði Quentin Peel, ritstjóri alþjóðamála hjá Financial Times, í ávarpi sínu á aðalfundi SA. Hann sagði hnattvæðinguna einnig valda ýmsum óöryggi og varaði við vaxandi tilhneigingu til verndarstefnu austan hafs og vestan. Mikilvægt væri að senda réttu skilaboðin um kosti alþjóðlegrar samkeppni.

Í ræðu sinni á aðalfundi SA fjallaði Halldór Ásgrímsson forsætisráðherra m.a. um tilurð Vísinda- og nýsköpunarráðs. „Er það von mín að aðkoma atvinnulífsins að vísindastarfi, rannsóknum og nýsköpun eflist við þessar breytingar, enda nauðsynlegt að atvinnulífið taki höndum saman með háskólum og rannsóknastofnunum í samræmdri sókn ríkis og einkaaðila á þessum mikilvægu og ört vaxandi sviðum íslensks atvinnulífs,“ sagði Halldór. Hann sagði það áskorun til stjórnmálamanna að leita allra leiða til að búa til hagfellt umhverfi fyrir atvinnulífið til þróast og þroskast í.

„Stjórnvöld, bæði á vettvangi ríkis og sveitarfélaga, verða að endurskoða sín framkvæmdaáform og forgangsraða þeim með það að markmiði að auka trúverðugleika efnahagsstefnunnar,“ sagði Ingimundur Sigurpálsson, formaður SA, í ræðu sinni á aðalfundi samtakanna. Hann sagði blikur á lofti í verðlagsmálum og að ástæða væri til að óttast langvinnt skeið samdráttar í efnahagslífinu ef verðbólgan næði að festast í sessi. Slík þróun væri þó fjarri því óhjákvæmileg og í okkar valdi að koma í veg fyrir hana.

Verðbólguvæntingar eru hættulegar efnahagslífinu þar sem þær eru sjálfar til þess fallnar að stuðla að verðhækkunum og vaxandi verðbólgu, segir Hannes G. Sigurðsson, aðstoðarframkvæmdastjóri SA, í samtali við Mbl.is. Það sem helst getur unnið gegn miklum verðbólguvæntingum er að um hægist á fasteignamarkaði, að það dragi úr lánveitingum til íbúðamarkaðarins og að hart verði stigið á bremsurnar í opinberum fjármálum, bæði ríkis og sveitarfélaga. Mikil framkvæmdaáform opinberra aðila á næsta ári verður því að endurskoða. Þá er það alveg ljóst að launahækkanir, hvort sem þær koma í kjölfar kjarasamninga, persónubundinna samninga eða ólöglegra verkfallsaðgerða á borð við setuverkföll virka sem olía á verðbólgubálið, segir Hannes.

„Danska árásin“ á íslenskt efnahagslíf getur valdið meiri skaða en virtist þegar hún hófst. Gengi krónunnar virðist ekki hækka aftur þrátt fyrir 0,75% hækkun á stýrivöxtum Seðlabankans og baráttan gegn verðbólgunni verður erfiðari en ella, segir Vilhjálmur Egilsson, framkvæmdastjóri SA, í leiðara fréttabréfsins Af vettvangi. Hann segir ákveðins kæruleysis hafa gætt að undanförnu gagnvart hættunni af vaxandi verðbólgu og lýsir áhyggjum af miklum verðbólguvæntingum sem sjálfar geta stuðlað að aukinni verðbólgu og eru því hættulegar efnahagslífi og hag heimila. Þá leggur Vilhjálmur áherslu á mikilvægi aðhalds í útgjöldum ríkis og sveitarfélaga.

Þegar rætt er um hátt framkvæmdastig í landinu beinist athyglin oftast að miklum fjárfestingum vegna stóriðju, enda vega þær þyngst í fjárhæðum. Við mat á umfangi framkvæmda skiptir þó einnig miklu máli að fjárfesting í íbúðarhúsnæði hefur vaxið samfellt allan þennan áratug. Aukning íbúðabygginga á árunum 2000-2007 umfram meðaltal síðasta áratugar nemur væntanlega um 160 milljörðum króna og samsvarar því að almenningur hafi byggt álver og tilheyrandi virkjun og rúmlega það. Á grundvelli fyrirliggjandi vísbendinga um kostnaðarsamsetningu og vægi innlendra og erlendra starfsmanna áætla SA að þensluáhrif hinnar miklu aukningar í íbúðabyggingum á innlendan markað samsvari byggingu a.m.k. tveggja álvera og tilheyrandi virkjana.

Örorkulífeyrisgreiðslur lífeyrissjóða munu aukast verulega á komandi árum, m.a. vegna fjölgunar öryrkja og lækkandi aldurs þeirra. Þær voru 5 milljarðar króna 2005 en framreikningar benda til að þær aukist  í 8 milljarða 2015 og tæplega 10 milljarða 2025, þ.e. tvöfaldist á næstu tveimur áratugum. Örorkulífeyrisgreiðslur Tryggingastofnunar munu hins vegar aukast mun hægar, úr rúmum 10 milljörðum í 12 milljarða króna á sama tímabili. Tryggingastofnun greiðir nú 1,7 milljörðum króna lægri örorkubætur en ella vegna tekjutengingar við örorkugreiðslur lífeyrissjóða og mun sú tala hækka í 2,6 milljarða árið 2025.

Niðurstöður úr nýrri könnun IMG Gallup á stöðu og framtíðarhorfum í atvinnulífinu bera vitni um þá miklu þenslu sem ríkir í efnahagslífinu um þessar mundir. Stjórnendur meta stöðu fyrirtækjanna góða og almenn tilhneiging er til þess að hagnaður og framlegð fyrirtækja fari vaxandi. Mikill skortur er á starfsfólki og víða eru áform um fjölgun þess. Fjárfestingarstig helst hátt. Að jafnaði telja stjórnendur að verðbólgan verði yfir þolmörkum Seðlabankans, launaskrið verði töluvert, gengi krónunnar muni síga og vextir Seðlabankans hækki verulega á árinu. Svör stjórnenda í sjávarútvegi skera sig nokkuð úr þar sem mat á stöðu og framtíðahorfum markast mjög af því hve hágengi krónunnar hefur kreppt að afkomu greinarinnar.

Mistök í sameiginlegri hagstjórn ríkis, sveitarfélaga og Seðlabanka eiga stærstan þátt í þeim vanda sem samkeppnis- og útflutningsgreinarnar eiga við að etja. Því er rangt að stilla hátækni og stóriðju upp sem andstæðum eins og borið hefur á undanfarið, segir í ályktun Iðnþings Samtaka iðnaðarins. Í ályktuninni er m.a. fjallað um kosti einkarekstrar, stofnun sameinaðs atvinnuvegaráðuneytis og nauðsyn endurskoðunar á stoðkerfi atvinnulífsins. Þá segir að halda beri áfram að efla Nýsköpunarsjóð og auka sjálfstæði hans undir stjórn atvinnulífsins, en lagst er gegn öllum hugmyndum um að leggja sjóðinn undir nýja ríkisstofnun. Sjá ályktunina á vef SI.

Samtök atvinnulífsins, Samtök iðnaðarins, og SVÞ-Samtök verslunar og þjónustu, hafa sent fjármálaráðherra, Árna Mathiesen, bréf þar sem hann er hvattur til þess að hafa frumkvæði að því að breyta reglum um virðisaukaskatt, þannig að þær hindri ekki kaup opinberra aðila á þjónustu einkaaðila. Ráðherra hefur móttekið bréfið og hefur fjármálaráðuneytið nú málið til meðferðar. Ofangreind samtök vænta viðbragða úr ráðuneytinu innan tíðar enda telja þau að ekki eigi að stýra því með virðisaukaskatti hvaða þjónustu einakaaðilar geti boðið opinberum aðilum. Hagkvæmnin ein eigi þar að ráða.

Virkjun raforku og álframleiðsla voru fyrstu hátæknigreinarnar í íslensku atvinnulífi og sumar af stærstu verkfræðistofum landsins er að finna innanhúss í orku- og álfyrirtækjum. Þetta er meðal þess sem kemur fram í Morgunblaðsgrein Gústafs Adolfs Skúlasonar, forstöðumanns hjá SA. Hann bendir jafnframt á að störf í álverum séu almennt séð góð og vel launuð störf líkt og óvenju langur starfsaldur ber vitni og segir mál að linni þeim ofurneikvæðu ummælum sem iðulega eru látin falla í þessu sambandi um eðli og ágæti starfa við virkjanir og áliðnað.

Í byrjun desember sl. gerði Reykjavíkurborg gamaldags verðbólgusamning í aðdraganda kosninga, nokkuð sem ekki hefur tíðkast í íslenskum stjórnmálum í tæpa tvo áratugi, segir Hannes G. Sigurðsson, aðstoðarframkvæmdastjóri SA í leiðara fréttabréfsins Af vettvangi. Hann segir samninginn hafa sett kjaramál annarra sveitarfélaga í uppnám og að viðbrögð launanefndar sveitarfélaga markist af því. Sveitarfélögin í heild séu hins vegar þegar rekin með halla og verði að slá lán fyrir hærri launagreiðslum. Óhugsandi sé að launagreiðendur hjá hinu opinbera ákveði hvaða launabreytingar gangi yfir samkeppnisgreinar atvinnulífsins.

Miðað við flest OECD ríki hefur verðbólga verið í efri kantinum á Íslandi undanfarin ár og hefur Seðlabanki Íslands verið nokkuð einn á báti með það verkefni að halda aftur af verðbólguþróuninni. Nauðsynlegt er að auka aðhald í fjármálum ríkis og sveitarfélaga. Litlar áhyggjur landsmanna af aukinni verðbólgu eru umhugsunarefni, en skaðleg áhrif verðbólgu eru ótvíræð og rétt að rifja nokkur upp. Má þar nefna minni samkeppnishæfni fyrirtækja, rýrnun verðgildis peninga, aukna óvissu sem torveldar áætlanagerð og samninga til langs tíma með tilheyrandi kostnaði sem og viðvarandi hættu á víxlhækkun verðlags og launa, öllum til tjóns. Þá birtast neikvæð áhrif hér á landi ekki síst í mikilli greiðslubyrði skuldsettra heimila og einstaklinga af verðtryggðum lánum.

Fjöldi fróðlegra erinda var fluttur og fjörlegar umræður voru í pallborði á Orkulindinni Ísland, fjölsóttri ráðstefnu um gildi ál- og orkuframleiðslu á Íslandi sem haldin var á Hótel Nordica. Fjallað var um efnahagsmál, nýja Gallup-könnun, umhverfismál, samfélagsleg áhrif virkjana og álvera á nærsvæðum, sviptivinda í umræðunni fyrr og nú, hátæknistörf, þekkingariðnað, útflutning þekkingar og umhverfi starfsfólks. Alls sóttu á fjórða hundrað manns ráðstefnuna sem haldin var í samstarfi Samorku, SA og SI. Erindin og umfjöllun um pallborðsumræður má finna hér á vef SA.

Landvernd hefur áhyggjur af miklum áformum um virkjana- og álversframkvæmdir, störf í áliðnaði eru góð störf, trygg og vel launuð, dæmi er um að íslensk orkufyrirtæki hafi haft umhverfisstefnu frá árinu 1920, álver eru hátæknifyrirtæki en pakka ekki niður og flytja úr landi, verðmæti Bláa lónsins er vart minna en ósnerts hrauns, vel launuð störf eru forsenda velferðarkerfis og það eru engin ófaglærð störf í álverum. Þetta er meðal þess sem fram kom í pallborðsumræðum á Orkulindinni Ísland, fjölsóttri ráðstefnu um gildi ál- og orkuframleiðslu á Íslandi.

Virkjun raforku og álframleiðsla voru fyrstu hátæknigreinarnar í íslensku atvinnulífi. Þetta kom fram í erindi Ágústs Valfells, lektors við Háskólann í Reykjavík, á ráðstefnu SA, SI og Samorku - Orkulindinni Ísland. Ágúst fjallaði um þróun íslensks atvinnulífs og um gríðarlegt mikilvægi orku- og álframleiðslu í þróun íslensks samfélags úr einföldu bændasamfélagi yfir í fjölbreytt þekkingarsamfélag. Hann lagði áherslu á að hátækni yrði ekki til í tómarúmi og nefndi m.a. að Landsvirkjun hefur undanfarin ár varið um tveimur milljörðum árlega til kaupa á rannsóknar- og hönnunarþjónustu.

Atvinnulíf og atvinnurekstur er forsenda byggðar eða a.m.k. mikilvægasta undirstaða hennar. Ef engin fyrirtæki og engin starfsemi er til staðar, þá er engin forsenda fyrir byggð! Þetta sagði Guðmundur Páll Jónsson, bæjarstjóri Akranesskaupstaðar, í erindi sínu á Orkulindinni Ísland – ráðstefnu SA, SI og Samorku um gildi ál- og orkuframleiðslu á Íslandi. Hann fjallaði m.a. um nábýli Akraness við stóriðju á Grundartanga og jákvæð áhrif þessara fyrirtækja á íbúaþróun, aðra atvinnustarfsemi og menntun á Akranesi.

Landshluti sem var í mikilli vörn er nú í sókn á mörgum sviðum og framkvæmdirnar vegna álvers á Reyðarfirði hafa þannig valdið þáttaskilum á Austurlandi. Þetta var meðal þess sem kom fram í erindi Smára Geirssonar, forseta bæjarstjórnar Fjarðabyggðar, á ráðstefnu SA, SI og Samorku – Orkulindinni Ísland. Smári fjallaði um 900 ný störf, 750 nýjar íbúðir, aukna bjartsýni, framkvæmdahug o.fl.

76% landsmanna eru hlynnt aukinni virkjun gufuafls en 10% andvíg. 57% eru hlynnt frekri virkjun vatnsafls, en 27% andvíg. 58% eru jákvæð í garð frekari uppbyggingar áliðnaðar sem byggir á gufuaflsorku, 26% neikvæð. 52% eru hlynnt frekari uppbyggingu áliðnaðar sem byggir á vatnsafli, 34% andvíg. Þetta er meðal niðurstaðna Gallup-könnunar sem kynnt var á Orkulindinni Ísland – ráðstefnu um gildi ál- og orkuframleiðslu á Íslandi.

Því fylgir áhætta að fjárfesta í áli og orku, eins og öðrum fjárfestingum, en meiri áhætta er tekin með því að gera það ekki. Þetta var meðal þess sem kom fram í erindi Þórðar Friðjónssonar, forstjóra Kauphallar Íslands, á ráðstefnu SA, SI og Samorku – Orkulindinni Ísland. Þórður fjallaði um hagstjórnarvandann og varaði við að hættu á harkalegri lendingu, en sagði verkefnið þó viðráðanlegt og niðurstöðuna undir sjálfum okkur komna. Þá sagði hann mikilvægt að markaðsvæða orkufyrirtækin, sem gæfi þeim aukið svigrúm og tryggði að ákvarðanir yrðu teknar á viðskiptalegum forsendum.

Það er gífurlegt ósamræmi á milli þeirra lífeyriskjara sem lögfest hafa verið hér fyrir almenning í landinu og fyrir opinbera starfsmenn í A-deild lífeyrissjóða og hins vegar þess sem Alþingi hefur lögfest fyrir þingmenn og ráðherra, segir Hannes G. Sigurðsson, aðstoðarframkvæmdastjóri SA, í samtali við Viðskiptablaðið. Þar sé í mörgum tilfellum í raun um að ræða stærstu og dýrustu starfslokasamninga sem um getur hér á landi. Þá sé B-deildin gríðarlega dýr fyrir skattborgara landsins.

Erindi ræðumanna frá skattadegi Deloitte, SA, Viðskiptaráðs og Viðskiptablaðs Morgunblaðsins, eru nú aðgengileg í heild sinni á vefnum. Ingimundur Sigurpálsson, formaður SA, ræddi um alþjóðavæðinguna og íslenska skattkerfið, Árni Harðarson, yfirmaður Skatta- og lögfræðisviðs Deloitte, greindi það sem enn má bæta í íslensku skattkerfi. Stig Madsen, einn eiganda Deloitte í Danmörku, ræddi um hvernig hyggilegast er að byggja upp kaup á dönskum félögum. Árni Jón Árnason, verkefnisstjóri í Fjármálaráðgjöf Deloitte, fjallaði um skattaleg áhrif Basel II. Þá fjallaði Kristján Gunnar Valdimarsson, forstöðumaður hjá Landsbanka Íslands, um áhrif Evrópuréttar á íslenska skattkerfið. Sjá nánar á vef Deloitte.

Í ræðu sinni á Skattadegi Deloitte, SA, Viðskiptaráðs og Viðskiptablaðs Morgunblaðsins, sagði Ingimundur Sigurpálsson, formaður SA, að breytinga væri þörf í íslensku skattkerfi. Íslensk stjórnvöld hefðu sýnt framsýni með því að stuðla að bættu skattaumhverfi á Íslandi en gera þyrfti betur. Svo virtist sem samkvæmni skorti milli stefnumörkunar stjórnvalda og eftirfylgni þeirra stofnana sem færu með framkvæmd skattamála. Hömlur væru á fjárfestingu og arðgreiðslum milli landa og Ísland hefði setið eftir við gerð tvísköttunarsamninga. Sjá nánar ræðu Ingimundar (PDF).

Ég hef haft ómælda ánægju af þessu starfi og vil að lokum þakka öllum aðildarfyrirtækjum samtakanna fyrir að hafa fengið tækifæri til að vinna að málefnum íslensks atvinnulífs á þessum skemmtilegu uppgangs og umbrotatímum, segir Ari Edwald, fráfarandi framkvæmdastjóri SA, m.a. í kveðjuleiðara í fréttabréfinu Af vettvangi. Ari hefur störf sem forstjóri 365 fjölmiðla þann 1. febrúar nk., en hann hefur gegnt starfi framkvæmdastjóra SA frá stofnun samtakanna haustið 1999.

Á sama tíma og fréttir berast af því að sveitarfélög á suðvesturhorni landsins hafi ákveðið að lækka álagningahlutfall fasteignaskatts á íbúðarhúsnæði, sökum óvenju mikilla hækkana á fasteignaverði, hafa þau ákveðið að láta ekki það sama ganga yfir atvinnuhúsnæði, og hækka þar með verulega skatta á atvinnulífið. Atvinnuhúsnæði er nú þegar skattlagt margfalt hærra en íbúðarhúsnæði og hafa Samtök atvinnulífsins áætlað að álagður fasteignaskattur á atvinnuhúsnæði hækki að óbreyttu um 1,1 milljarð króna á þessu ári, eða um tæpar 800 milljónir að raunvirði. Á sama tíma er verið að fella niður eignarskatt ríkissjóðs á fyrirtæki, m.a. vegna galla þessa skattforms, og er því stefna sveitarstjórna á suðvesturhorni landsins um stórhækkun fasteignaskatta á atvinnulífið í hróplegu ósamræmi við aðgerðir ríkisstjórnarinnar til umbóta í skattamálum.

Fimmtudagsmorguninn 12. janúar nk. verður skattadagur Deloitte haldinn á Hótel Nordica, í samstarfi við Samtök atvinnulífsins, Viðskiptaráð Íslands og Viðskiptablað Morgunblaðsins. Fjallað verður um samskipti skattayfirvalda og atvinnulífsins, breytingar á skattalögum árið 2005, áhrif Evrópuréttar á íslenskar skattareglur o.fl. Ingimundur Sigurpálsson, formaður SA, mun fjalla um alþjóðavæðinguna og íslenska skattkerfið. Sjá dagskrá fundarins á vef Deloitte.

Föstudaginn 27. janúar nk. munu Samorka, Samtök atvinnulífsins og Samtök iðnaðarins standa fyrir ráðstefnu á Hótel Nordica um gildi ál- og orkuframleiðslu á Íslandi. Fjallað verður um hagvöxt, umhverfismál, atvinnumál, þekkingariðnað, umhverfi starfsfólks, viðhorf almennings o.fl. Formaður Landverndar og fulltrúar Alcan, Alcoa, Hitaveitu Suðurnesja, Landsvirkjunar, Norðuráls og Orkuveitu Reykjavíkur munu ræða stöðu og horfur.