Efnahags- og skattamál

Undanfarin ár hafa Íslendingar verið að ná glæstum árangri í efnalegu tilliti, segir Ingimundur Sigurpálsson, formaður SA, m.a. í áramótaviðtali við Morgunblaðið. Hann segir vonir standa til að framhald verði á þessari þróun, en til að svo megi verða þurfi að halda vel um efnahagsstjórnina. Ingimundur fjallar um leiðir til þess að bæta lífskjör þjóðarinnar sem ekki síst séu í því fólgnar að skapa skilyrði til aukinnar hagræðingar, og nefnir m.a. aukið viðskiptafrelsi með landbúnaðarvörur í því sambandi með tilheyrandi verulegri lækkun á matvælaverði til neytenda. „Ekkert eitt atriði annað er nú líklegra til þess að stuðla að bættum lífskjörum hér á landi,“ segir Ingimundur.

Ingimundur Sigurpálsson, formaður SA, segir í samtali við Morgunblaðið, að SA séu sátt við viðbrögð forsætisráðherra við úrskurði Kjaradóms. „Í þessu felast skýr skilaboð um að stjórnvöld vilji sporna gegn þeirri keðjuverkun sem augljóslega var að byggjast upp að undanförnu í sambandi við launabreytingar. Ég vona að þetta verði skýr skilaboð inn í þá umræðu sem verður á vettvangi sveitarfélaganna um miðjan næsta mánuð," segir Ingimundur ennfremur.

Áætlað er að jólaverslunin í Danmörku velti um 9 milljörðum danskra króna í ár, rúmlega 90 milljörðum íslenskra króna. Um það bil fimmta hver króna Dana sem þeir eyða fyrir jólin fer í kaup á hlutum sem eru búnir til í löndum utan OECD, t.d. Kína og Tælandi. Í fréttabréfi dönsku samtaka iðnaðarins kemur fram, að væri þessi varningur keyptur innan landa OECD er áætlað að verðmiðinn yrði 210 milljónum danskra króna hærri, rúmum tveimur milljörðum íslenskra króna. Danskir neytendur njóta því ávaxtanna af alþjóðlegri samkeppni þessi jólin og það gera dönsk fyrirtæki einnig, en 2/3 iðnframleiðslu Dana fara á erlenda markaði.

Samtök atvinnulífsins lýsa furðu sinni á ákvörðun Kjaradóms um launahækkanir til æðstu embættismanna. Ari Edwald, framkvæmdastjóri SA, segir í samtali við Morgunblaðið að ekkert það hafi gerst á almennum vinnumarkaði sem skapi forsendur fyrir þessari prósentuhækkun. „Við teljum að þetta sé um tvöföld hækkun á við það sem þar hefur verið að gerast,“ segir Ari og segir að þessi dómur verði ein allsherjar fjarvistarsönnun fyrir hvaða ábyrgðarleysi sem er í launaákvörðunum hjá hinu opinbera. Þá geti Kjaradómur geti ekki vikið sér undan ábyrgð á því að hann sé segja að hér eigi að vera 10% verðbólga.

Hannes G. Sigurðsson, aðstoðarframkvæmdastjóri SA, segir í samtali við Morgunblaðið að einhverrar tortryggni gæti í garð íslenskra alþjóðafyrirtækja af hálfu skattyfirvalda, en ríkisskattstjóri telur æskilegt að setja á laggirnar sérstaka einingu hjá skattyfirvöldum til að fylgjast með skattskilum stórra fyrirtækja sem hafa flókin eignatengsl og bein eða óbein tengsl við útlönd. Hannes bendir á að þau íslensku fyrirtæki sem hafa haslað sér völl erlendis eru oft á tíðum skráð á hlutabréfamarkað og rekstur þeirra mjög gegnsær. Vandi tengdur skattsvikum eigi því alls ekki við um þessi fyrirtæki. Hannes segir að forðast beri íþyngjandi eftirlit, án þess þó að slaka á kröfum um skilvirka skattframkvæmd.

Innistæðulítil pennastrik stjórnmálamanna bæta ekki lífskjör almennings, segir í grein Ara Edwald, framkvæmdastjóra SA, í Morgunblaðinu. Þar fjallar hann m.a. um þá þróun að sveitarfélögin í landinu geri kostnaðarsamari kjarasamninga en bæði ríkið og almenni markaðurinn á meðan sveitarfélögin í heild séu rekin með tapi. Ari segir um viðbrögð borgarstjórans í Reykjavík við gagnrýni SA á þessa þróun að það sé dapurlegt að borgarstjóri treysti sér ekki í málefnalegar umræður um kjaraþróun og efnahagsmál, en haldi sig þess í stað við gamalkunnar lýðskrumsaðferðir.

Hannes G. Sigurðsson, aðstoðarframkvæmdastjóri SA, segir í grein í Fréttablaðinu að meginástæður verðbólgunnar um þessar mundir séu miklar launahækkanir. Hann spyr því hvort 30% launahækkun, eins og Reykjavíkurborg samdi um í byrjun mánaðarins, sé í lagi. Hannes bendir á að ekki séu mörg dæmi um slíkar hækkanir í þróuðum ríkjum og segir að hörmungar verðbólguáranna á Íslandi virðist því miður vera gleymdar.

Samtök atvinnulífsins hafa ítrekað lýst vonbrigðum sínum með að Ísland skipar sér í hóp þeirra ríkja sem skemmst vilja ganga í átt til aukins viðskiptafrelsis með landbúnaðarvörur. Samtökin telja nauðsynlegt að auka viðskiptafrelsi með landbúnaðarvörur og auka þannig fjölbreytni í vöruframboði, samkeppni og aðhald markaðarins. Með þessu yrði stuðlað að lækkun á matvælaverði til neytenda sem er alltof hátt hér á landi. Þá þarf að draga úr opinberum stuðningi við landbúnað, gera hann gagnsærri og draga úr markaðstruflandi áhrifum hans. Ennfremur vilja SA að felld verði niður vörugjöld af matvælum og þau öll sett í sama þrep virðisaukaskatts, samtímis því sem lægra þrep hans yrði lækkað í 12%.

Rannsóknasetur verslunarinnar spáir því að jólaverslunin hér á landi muni aukast um 10,8% frá því í fyrra. Stöðug aukning hefur verið í jólaverslun undanfarin ár. Í Skandinavíu er einnig gert ráð fyrir aukningu, þó minni en hér. Hins vegar er því spáð að jólaverslunin muni eitthvað dragast saman að meðaltali í Evrópu. Ástæðan er sögð lækkun kaupmáttar og aukið atvinnuleysi. Sjá nánar á vef SVÞ.

Verðbólguárin virðast gleymd hjá stórum hluta þjóðarinnar en 37% landsmanna hafa litlar áhyggjur af mikilli verðbólgu, skv. niðurstöðu úr spurningavagni IMG Gallup. Samtök atvinnulífsins fengu á dögunum IMG Gallup til að spyrja í spurningavagni sínum hvort mikil verðbólga ylli svarendum miklum eða litlum áhyggjum. 54% sögðu mikla verðbólgu valda þeim mjög eða frekar miklum áhyggum, 9% svöruðuð bæði og eða í meðallagi en sem fyrr segir sögðust 37% hafa frekar eða mjög litlar áhyggjur af mikilli verðbólgu. Áhyggjurnar eru áberandi minnstar meðal yngstu svarendanna, 16-24 ára, en 59% þess hóps hafa litlar áhyggjur af mikilli verðbólgu.

Því er ítrekað haldið fram í opinberri umræðu að ójöfnuður í launum fari sífellt vaxandi hér á landi og að Ísland sé að komast í hóp landa þar sem ójöfnuður er hvað mestur.  Hvorug þessara staðhæfinga er á rökum reist. Það sem einkum veldur þessum misskilningi er að fjármagnstekjur einstaklinga hafa vaxið gríðarlega hér á landi undanfarinn áratug en ójöfnuður tekna, að fjármagnstekjum meðtöldum, hefur farið vaxandi af þeim sökum. Breytingar á tekjuskiptingunni, að fjármagnstekjum undanskildum, undanfarin ár eru hins vegar ekki miklar.

Tollar á allar helstu útflutningsvörur frá Íslandi til Rússlands munu lækka verulega eftir að Rússland fær aðild að Alþjóðaviðskiptastofnuninni WTO, skv. samningi Íslands og Rússlands í tengslum við framtíðaraðild Rússlands að stofnuninni. Aðlögunartíminn er almennt tvö ár. Nýlega var undirritaður sambærilegur samningur við Úkraínu. Sjá nánar í Stiklum (27. tbl. 2005), vefriti viðskiptaskrifstofu utanríkisráðuneytisins.

Undirritað hefur verið samkomulag í nefnd SA og ASÍ um forsendur frá vorinu 2004. Aðilar eru sammála um að forsendur hafi ekki staðist. Niðurstaða nefndarinnar kveður m.a. á um 0,65% hækkun launa í janúar 2007 til viðbótar við umsamdar hækkanir samninga og 26.000 króna eingreiðslu í desember nk. Þá gerðu aðilar samkomulag um breytingar á atvinnuleysisbótum þar sem m.a. er kveðið á um tekjutengingu bóta að hluta. Samhliða þessu gaf Ríkisstjórn Íslands út yfirlýsingu  þar sem m.a. kemur fram að dregið skuli úr vaxandi örorkubyrði lífeyrissjóða, lögfestar breytingar á atvinnuleysisbótum, gert átak í starfsmenntamálum ófaglærðra og sett fram frumvarp til laga um starfsmannaleigur.

Sveitarfélögin hafa í heild ekki axlað hagstjórnarábyrgð með viðunandi hætti og að óbreyttu væri beinlínis óæskilegt frá sjónarhorni hagstjórnar að auka vægi sveitarfélaga í þjóðarbúskapnum, sagði Ingimundur Sigurpálsson, formaður SA, m.a. í ræðu á fjármálaráðstefnu sveitarfélaga. Hann sagði tímabært að stefna að því að gera íslenskan vinnumarkað einsleitari með því að fella niður lögbundin forréttindi opinberra starfsmanna. Þá fjallaði Ingimundur m.a. um kosti einkaframkvæmdar á opinberri þjónustu og sagði mikil tækifæri vannýtt á því sviði af hálfu íslenskra sveitarfélaga.

Yfirlýsing miðstjórnar ASÍ, þess efnis að einsýnt þyki að koma muni til uppsagnar kjarasamninga, hlýtur að teljast með miklum ólíkindum ef horft er til stöðu viðræðna milli aðila og þróunar kaupmáttar í landinu, segir Ari Edwald, framkvæmdastjóri SA, í leiðara fréttabréfsins Af vettvangi. Hann segir ekki um það deilt að forsenduákvæði kjarasamninga séu virk, en fjallar jafnframt m.a. um 60% hækkun á kaupmætti ráðstöfunartekna sl. 10 ár, erfiða stöðu samkeppnisgreina vegna firnasterks gengis krónunnar og ábyrgð stjórnvalda á því ástandi sem skapast hefur á íbúðalánamarkaði. Ari segir þær raddir nú heyrast meðal fyrirtækja að réttast væri að SA segðu upp kjarasamningum.

Kaupmáttur launa hefur aldrei verið hærri en nú en hann hefur vaxið um 40% á tíu árum. Kaupmáttur ráðstöfunartekna hefur á sama tíma vaxið um 60%, m.a. vegna skattalækkana. Hærri greiðslur atvinnurekenda til lífeyrissjóða, sem áhersla hefur verið lögð á í síðustu kjarasamningum, teljast ekki með í þessum mælingum. Loks stafa þrír fjórðu hlutar verðbólgu undanfarna tólf mánuði af hækkun fasteignaverðs. Ekki er með nokkru móti hægt að halda því fram að hallað hafi á félagsmenn verkalýðsfélaganna það sem af er samningstímanum þar sem kaupmáttur launa er í sögulegu hámarki hvernig sem á hann er litið.

Mikilvægt er að ákvörðun verði tekin nú þegar um aukin kaup á gjaldeyri og söluandvirði Símans nýtt til þess m.a. Einnig er brýnt að breyta strax reglum Íbúðalánasjóðs varðandi vexti og lánshlutföll. Slíkar aðgerðir munu draga úr þenslu. Þetta kemur fram í efnahagsályktun 66. aðalfundar LÍÚ. Aðalfundurinn samþykkti einnig ályktanir um greiðslumiðlun innan sjávarútvegsins, hvalveiðar, loðnurannsóknir, eftirlit vegna skipaskoðunar og ráðgefandi stjórn Fiskistofu. Sjá nánar á vef LÍÚ.

Á aðalfundi LÍU, sagði Björgólfur Jóhannsson, formaður samtakanna, að staðan í rekstri sjávarútvegsfyrirtækja í dag væri óviðunandi, sem rekja mætti fyrst og fremst til styrkingar íslensku krónunnar. „Ég hef mikið velt því fyrir mér á undanförnum mánuðum hvað sé eiginlega að gerast á gjaldeyrismarkaði. Mér finnst málin liggja þannig að Seðlabanki Íslands hækkar vexti, eina ráðið að sagt er, til að halda aftur af verðbólgu, verðbólgu sem hefur verið drifin áfram af annars vegar utanaðkomandi aðstæðum og hins vegar heimatilbúnum,” sagði Björgólfur. „Heimatilbúnar aðstæður kalla ég hækkun á verði fasteigna sem fyrst og fremst má rekja til ákvarðana um hækkun lánshlutfalls og lækkun vaxta hjá Íbúðalánasjóði. Erlendir aðilar koma svo með fé og nýta sér háa vexti með tilheyrandi afleiðingum.” Sjá nánar ræðu Björgólfs á vef LÍÚ.

Kenning um jákvætt samband milli afgangs af ríkisrekstri og gjaldaaukningar á sér enga stoð í reynslu Norðurlandanna undanfarinn áratug þar sem raunin hefur verið þveröfug. Opinber útgjöld hafa dregist saman á undanförnum árum á öllum Norðurlöndunum, að Íslandi frátöldu, í hlutfalli við landsframleiðslu þrátt fyrir að ríkissjóðir landanna hafi verið reknir með verulegum afgangi á sama tíma. Hérlendis hefur rekstrarafgangur ríkissjóðs verið mun minni en stefnt hefur verið að í fjárlögum á hverjum tíma.

SA leggja til að öll matvæli verði sett í sama þrep virðisaukaskatts og felld af þeim vörugjöld, samtímis því sem ákvörðun yrði tekin um  lækkun á lægra þrepi virðisaukaskatts í 12%. Þau matvæli sem bera vörugjöld og skattlögð eru í hærra þrepi virðisaukaskatts bera stjórnlyndri neyslustýringu vitni sem ekki verður réttlætt með skírskotun til manneldisstefnu. Með framangreindum breytingum yrðu alvarlegir agnúar sniðnir af skattkerfinu og það fært nær því sem tíðkast hjá þjóðum sem við berum okkur saman við.

„Útilokað er að fiskvinnslan taki á sig aukinn launakostnað um næstu áramót sem orsakast af þensluástandi undanfarinna mánaða, á sama tíma og þrengt er að rekstri fyrirtækjanna,” segir í ályktun aðalfundar Samtaka fiskvinnslustöðva sem haldinn var þann 7. október. Aðalfundur SF lýsti yfir furðu sinni á aðgerðum í efnahags- og peningamálum sem leitt hafi til gengishækkunar krónunnar og grafið um leið undan rekstri útflutningsfyrirtækja í landinu. Fundurinn benti á að á síðustu 12 mánuðum hafi gengi krónunnar hækkað um 15% gagnvart erlendum gjaldmiðlum og muni það að óbreyttu geta haft í för með sér 18 milljarða króna samdrátt í útflutningsverðmætum sjávarafurða á einu ári. Afkoma sjávarútvegsfyrirtækja við þessar aðstæður sé óviðunandi. Sjá nánar vef SF.

Stjórn Samtaka atvinnulífsins kallar eftir samstarfi við verkalýðshreyfinguna og aðkomu stjórnvalda að lausn sem geti komið í veg fyrir yfirvofandi uppsögn kjarasamninga. Stjórn SA segir í ályktun að stjórnvöld verði að horfast í augu við ábyrgð sína á vaxandi verðbólgu, metviðskiptahalla, útlánaþenslu og skuldaaukningu heimilanna í landinu. Það verði að taka á því jafnvægisleysi sem einkenni íslenskan þjóðarbúskap um þessar mundir og auka aðhald opinberra fjármála. Kaupmáttur launa landsmanna sé nú hærri en nokkru sinni fyrr og við blasi að frekari hækkanir launa en þegar hefur verið samið um að taki gildi um næstu áramót myndu valda tjóni sem íslenskt efnahagslíf þurfi síst á að halda.

Seðlabankinn getur ekki brugðist við versnandi verðbólguhorfum og vaxandi verðbólguvæntingum með öðrum hætti en að hækka stýrivexti, segir Hannes G. Sigurðsson, aðstoðarframkvæmdastjóri SA, í samtali við Morgunblaðið. Hann segir ljóst að raungengi krónunnar sé í sögulegu hámarki og að stór hluti fyrirtækja hafi ekki rekstrargrundvöll við þessar aðstæður. Seðlabankinn sé afskaplega einn á báti í baráttunni gegn verðbólgu og stýrivaxtastefna bankans sé komin í öngstræti.

Samræmd vísitala neysluverðs í EES-ríkjum hækkaði um 0,3% frá júlí til ágúst sl. Á sama tíma lækkaði vísitalan fyrir Ísland um 0,2% frá fyrra mánuði. Frá ágúst 2004 til jafnlengdar árið 2005 var verðbólgan, mæld með samræmdri vísitölu neysluverðs, 2,2% að meðaltali í ríkjum EES. Lægst var hún á Íslandi, 0,4%, en 1,0% í Svíþjóð og Finnlandi. Mest mældist verðbólgan í Lettlandi, 6,3% og í Lúxemborg, 4,3%. Sjá nánar á vef Hagstofunnar.

Samtök atvinnurekenda á Norðurlöndum hafa búið til sameiginlega uppskrift að því hvernig Norðurlöndin geti tryggt áframhaldandi velgengni sína á heimsvísu. Uppskriftin er birt í skýrslunni The Nordic recipe for global success. Skýrslan fjallar um það hvernig Norðurlöndin geti brugðist við sífellt harðnandi alþjóðlegri samkeppni og í henni kemur fram að Norðurlandaþjóðirnar verði að sækja í sig veðrið, með því að bæta starfsumhverfi atvinnulífsins og efla menntun fólks enn frekar, ef takast eigi að tryggja velferð þjóðanna til framtíðar.

Raungengi krónunnar á mælikvarða verðlags er um þessar mundir hærra en nokkru sinni og er samkeppnisstaða íslenskra fyrirtækja verri en hún hefur verið frá upphafi þessara mælinga. Hannes G. Sigurðsson, aðstoðar-framkvæmdastjóri SA, segir í leiðara fréttabréfsins Af vettvangi að því fari fjarri að hagkerfið geti staðið undir núverandi gengi krónunnar. Gríðarlegur viðskiptahalli beri því órækt vitni. Hagnaður atvinnulífsins í heild hafi farið minnkandi samhliða hækkandi raungengi. Vissulega finnist ánægjulegar undantekningar í Kauphöllinni, en sá hagnaður eigi að stórum hluta rætur að rekja til starfsemi erlendis.

Fimmtudaginn 25. ágúst kl. 9:30 á Hótel Nordica Reykjavík stendur RSE, rannsóknarmiðstöð um samfélags- og efnahagsmál, fyrir alþjóðlegum fundi um eignarrétt og framtíðina. Meðal þátttakenda eru einstaklingar sem eru leiðandi í umræðu um gildi eignarréttar og frjálsra viðskipta. Meðal þess sem verður t.d. fjallað um er spurningin um eignarrétt yfir náttúruauðlindum, hvort þær teljist til einkaeignar eða ríkiseignar. Fundarstjóri er Guðrún Gauksdóttir, Háskólanum í Reykjavík en um stjórn pallborðsumræðna sér Orri Hauksson, Símanum hf. Fundurinn fer fram á ensku og er opinn almenningi. Sjá nánar vef RSE.

Á aðalfundi Samtaka iðnaðarins í Danmörku (Dansk Industri), verður horft til þeirra þjóða sem njóta velgengni á sviði viðskipta og efnahagsmála. Yfirskrift fundarins er: Meet the Winners en Dönum er hugleikið að finna leiðir til að bæta árangur sinn á sem flestum sviðum þjóðfélagsins til að koma Danmörku í fremstu röð þjóða á tímum þegar alþjóðleg samkeppni fer sífellt vaxandi. Að mati frænda okkar eru Íslendingar í hópi þeirra sem mestum árangri hafa náð og er fjallað sérstaklega um árangur Íslands á fundinum.

Samræmd vísitala neysluverðs í EES-ríkjum lækkaði um 0,1% frá júní til júlí sl. Á sama tíma lækkaði vísitalan fyrir Ísland um 0,2% frá fyrra mánuði. Frá júlí 2004 til jafnlengdar árið 2005 var verðbólgan, mæld með samræmdri vísitölu neysluverðs, 2,1% að meðaltali í ríkjum EES. Lægst var hún á Íslandi, 0,5%, 0,7% í Svíþjóð og 0,9% í Finnlandi. Mest mældist verðbólgan í Lettlandi, 6,3% og í Lúxemborg, 4,0%. Sjá nánar á vef Hagstofunnar.

Átta sinnum meiri vöxtur varð í veltu dagvöruverslunar á Íslandi en að meðaltali í ESB löndunum frá maí 2004 til maí 2005. Vöxturinn hér var 13% á föstu verðlagi en 1,6% í ESB löndunum. Þannig hafa Íslendingar aukið neyslu í mat og drykk margfalt meira en íbúar ESB landanna á síðustu mánuðum. Þessar upplýsingar koma fram þegar bornar eru saman upplýsingar Rannsóknaseturs verslunarinnar og Eurostat sem birtir sambærilegar tölur fyrir aðildarlönd ESB. Sjá nánar á vef SVÞ.

Í nýrri álitsgerð um heimildir Íbúðalánasjóðs til lánveitinga, fjármögnunar og áhættustýringar, setur Jóhannes Sigurðsson, prófessor við Rannsóknarstofnun HR í fjármálarétti, fram veigamiklar röksemdir fyrir því að útvíkkun á starfsemi Íbúðalánasjóðs  rúmist ekki innan þeirra lagaheimilda sem um starfsemina gilda og sé auk þess ósamrýmanleg skuldbindingum Íslands samkvæmt EES-samningnum. Jóhannes telur að með lánveitingunum Íbúðalánasjóðs til fjármálafyrirtækja sé farið með ólögmætum hætti í kringum lagaheimildir sjóðsins til íbúðalána og reglur um áhættustýringu.

Í samtali við Fréttablaðið segir Ari Edwald, framkvæmdastjóri SA, erfitt að tjá sig um mögulegar breyttar tillögur um skattalækkanir þar sem þær hafi ekki verið kynntar opin-berlega. Hann segir að viðbrögð SA á skattalækkunartillögur ríkisstjórnarinnar hafi verið jákvæð og telur að frekari skattalækkanir þurfi ekki að valda meiri þenslu en viðbótar launahækkanir eða aukin ríkisútgjöld. Það yrði hins vegar mikil goðgá að spila skattalækkunum inn í mögulega upplausn á vinnumarkaði vegna endurskoðunar kjarasamninga.

„Ég held að það hljóti að koma til álita að endurskoða þetta kerfi [vaxtabótakerfið]. Það má ekki vera nein heilög kýr,“ segir Ari Edwald, framkvæmdastjóri SA í samtali við Morgun-blaðið. „Fólk er hvatt til þess að skulda sem mest. Ég held að það sé nú kannski ekki það sem við þurfum á Íslandi,“ segir Ari m.a. en undirstrikar að SA séu ekki með þessu að leggja til að horfið sé frá stuðningi við þá sem höllustum fæti standa á íbúðamarkaði.

Viðbrögð starfsmanna Íbúðalánasjóðs við greiningu SA á vanda sjóðsins hafa einkennst af skætingi. Niðurstöður SA byggja á varfærnum forsendum sem skýrt koma fram í greinargerð samtakanna og það hefur engin efnisleg gagnrýni komið fram á þær. Það hlýtur að ganga í berhögg við einkavæðingarstefnu stjórnvalda að nú virðist kominn á sviðið nýr ríkisbanki sem aflar fjár með útboðum og endurlánar til fyrirtækja með ríkisábyrgð, í skjóli langsóttra röksemda um áhættustýringu.

Störfum fækkar í gengisháðum greinum í alþjóðlegri samkeppni og miklu meira aðhald opinberra fjármála er nauðsynlegt til að sporna gegn þeirri öfugþróun sem hátt gengi krónunnar hefur í för með sér, segir Ari Edwald framkvæmdastjóri SA í leiðara fréttabréfsins Af vettvangi. Hann segir stjórnmálamenn bera litla virðingu fyrir þeim fjárlögum sem þeir samþykkja og að núverandi starfshættir Íbúðalánasjóðs séu bein ógnun við þann verðstöðugleika sem óumdeilanlega sé helsta forsenda vinnufriðar í landinu. Sveitarfélög auka á vandann.

Ætla má að tap Íbúðalánasjóðs vegna uppgreiðslna eldri lána geti numið allt að 15 milljörðum króna frá því um mitt síðasta ár. Það er ríflega tveimur milljörðum meira en allt eigið fé sjóðsins var í árslok 2004. SA áætla að uppgreiðslur eldri lána Íbúðalánasjóðs síðasta árið hafi verið um 140 milljarðar króna og vaxtamunur sjóðsins vegna eldri lána verði neikvæður. Til að bregðast við vandanum hefur Íbúðalánasjóður m.a. lánað fjármálafyrirtækjum yfir 80 milljarða króna með ríkisábyrgð, sem efast má um að samræmist tilgangi hans. Þá virðist einsýnt að sjóðurinn tapi á þeim viðskiptum.

Hátt gengi krónunnar undanfarin ár hefur stuðlað að verulegri fækkun starfa í iðnaði og sjávarútvegi – um rúm 4.000 frá árinu 1998 - og enn sér ekki fyrir endann á þeirri þróun. Öflugur útflutningsgeiri og kraftmikil samkeppni við innfluttar vörur og þjónustu er hins vegar forsenda jafnvægis í utanríkisviðskiptum og áframhaldandi hagvaxtar.  Hátt kostnaðarstig er því mikið áhyggjuefni.

Samkomulag hefur orðið um að SA gangi til samstarfs við fjármálaráðuneytið og Seðlabanka Íslands um gerð kannana meðal fyrirtækja á horfum í rekstri og efnahagsmálum, sem IMG Gallup framkvæmir. Samhliða munu SA láta af gerð eigin kannana meðal aðildarfyrirtækja sinna, sem hafa verið um margt sambærilegar.

Nær allir sem tjá sig um efnahagsmál hvetja til þess að fjármálum hins opinbera verði beitt með virkari hætti gegn þenslu. Fjárfestingaráform hins opinbera eru mjög mikil fyrir árið í ár og næsta ár og mikilvægt að dregið verði úr þeim. Hlutfallslega vex samneyslan mun hraðar hjá sveitarfélögum en hjá ríkisvaldinu, en stór verkefni hafa á undanförnum árum verið færð frá ríki til sveitarfélaga. Það er slæmt frá sjónarhorni hagstjórnar því sveitarfélögin axla enga hagstjórnarábyrgð.

Samræmd vísitala neysluverðs í EES-ríkjum hækkaði um 0,2% frá apríl til maí sl. Á sama tíma lækkaði vísitalan fyrir Ísland um 0,3% frá fyrra mánuði. Frá maí 2004 til jafnlengdar árið 2005 var verðbólgan, mæld með samræmdri vísitölu neysluverðs, 1,9% að meðaltali í ríkjum EES en 0,5%, eða næst lægst, á Íslandi. Minnst var verðbólgan í Svíþjóð, 0,2%, en mest í Lettlandi, 6,5%. Sjá nánar á vef Hagstofunnar.

Sendinefnd Alþjóðagjaldeyrissjóðsins telur mikilvægt að starfsemi Íbúðalánasjóðs verði breytt sem fyrst til að tryggja fjármálastöðugleika og að bönkunum verði gert kleift að starfa áfram á húsnæðislánamarkaði. Jafnframt verði stjórnvöld að beita auknu aðhaldi í ríkisfjármálunum til að bregðast við hagsveiflum. Nefndin hefur kynnt sér stöðu efnahagsmála hér á landi og rætt bæði við stjórnvöld og fulltrúa atvinnulífsins.

Formannafundur aðildarsamtaka UNICE, Evrópusamtaka atvinnulífsins, leggur á það áherslu í yfirlýsingu sinni að það sem ESB-ríkin skorti umfram allt sé aukinn hagvöxtur og fleiri störf. Hagvöxtur sé ófullnægjandi í flestum aðildarríkjunum og atvinnuleysi mikið og brýnustu verkefnin snúi því ekki að stjórnarskrársáttmála heldur að auknum hagvexti, auknum sveigjanleika á vinnumarkaði, frelsi í þjónustuviðskiptum o.fl.

Það væri óneitanlega gaman ef jafnréttissinnar krefðust einkavæðingar á þeirri þjónustustarfsemi sem stórar „kvennastéttir“ koma að hjá hinu opinbera og hvettu konur til að stofna fyrirtæki til að taka að sér þessa þjónustu og til að leita jafnréttis á eigin forsendum eftir farvegum markaðarins, segir Ari Edwald framkvæmdastjóri SA m.a. í leiðara fréttabréfsins Af vettvangi.

OECD hvetur ríkisstjórnina til þess að stefna að meiri afgangi af fjárlögum en nú sé stefnt að. Bæta þurfi hagstjórnar-blönduna og draga úr þörf fyrir vaxtahækkanir. Sérstaklega er nefnt að lækka ætti vaxtabætur til að slá á þensluna á fasteignamarkaðnum. Í ljósi lægri vaxta, lengri lánstíma og lægri greiðslubyrði lántakenda, auk þess jafnvægisleysis og verðbólgu sem spennan á fasteignamarkaðnum hefur skapað, er fullt tilefni til að endurskoða vaxtabótakerfið.

Aukin umsvif íslenskra fyrirtækja erlendis hafa m.a. haft í för með sér fjölgun sérfræðistarfa fyrir hámenntað fólk hér á landi. Íslendingar hafa sýnt að þeir geta keypt stór fyrirtæki erlendis en verða dæmdir af því hvernig þeim gengur að reka þau. Öflugt menntakerfi og öflugt umhverfi nýsköpunar eru lykilatriði fyrir framtíðar velgengni Íslendinga. Þetta er meðal þess sem fram kom í umræðum á aðalfundi SA.

Í ræðu sinni á aðalfundi SA sagði Halldór Ásgrímsson forsætis-ráðherra m.a. að halda bæri áfram að laga skattaumhverfið til að styrkja samkeppnisstöðu atvinnulífsins og bæta lífskjörin. Hann tók undir stefnumörkun SA á sviði eftirlits með atvinnu-starfsemi, sagði áframhaldandi uppbyggingu stóriðju til alvarlegrar skoðunar, sagði nauðsynlegt að skoða hvernig örorkuréttur stofnast og auglýsti eftir meira trausti í samfélaginu.

Í ræðu sinni á aðalfundi SA fjallaði Ingimundur Sigurpálsson, formaður samtakanna, m.a. um mikilvægi samkeppnishæfs starfsumhverfis og lagði hann áherslu á að hagsmunir atvinnulífsins væru almannahagsmunir. Gjöld og álögur á fyrirtæki væru á endanum borin af neytendum. Þá sagði hann einungis fjórðung hækkunar verðlags stafa af hækkun á verði vöru og þjónustu. Einsýnt væri að ekki yrði litið framhjá þessu við mat á verðlagsþróun og eðlilegum viðbrögðum hennar vegna.

Samtök atvinnulífsins hafa lagt fram áherslur sínar í ellefu málaflokkum sem varða starfsskilyrði íslenskra fyrirtækja. Um er að ræða niðurstöður víðtæks og kraftmikils málefnastarfs þar sem fjöldi fólks frá aðildarfélögum samtakanna, einstökum fyrirtækjum og fleiri aðilum lögðu drög að stefnu SA, sem vilja tryggja íslensku atvinnulífi samkeppnishæf starfsskilyrði, landsmönnum öllum til hagsbóta. Sjá nánar

Stjórn SA hefur samþykkt texta í nýjar Áherslur atvinnulífsins í ellefu málaflokkum, sem drög hafa verið lögð að í öflugu málefnastarfi samtakanna undanfarna mánuði. Fjallað er um efnahagsmál, vinnumarkaðsmál, skattamál, reglubyrði og eftirlit, samkeppnismál, menntamál, rannsóknir og nýsköpun, umhverfismál, jafnréttismál, lífeyrismál og alþjóðamál.

Fyrir liggur að aðilar að kjarasamningum hafa valið vísitölu neysluverðs sem grundvöll skoðunar á framvindu kjara-samninga, segir Ari Edwald framkvæmdastjóri SA í leiðara fréttabréfsins Af vettvangi. Hann segir þó m.a. að vegna mikillar verðhækkunar fasteigna undanfarin ár gefi vísitala neysluverðs án húsnæðisliðar betri mynd þegar kaupmáttur launa er skoðaður, en þannig reiknaður hefur hann aukist um 4,3% á einu ári.

Lækkun vaxta af húsnæðislánum úr 5,1% í 4,15% hefur mikil áhrif á ráðstöfunarfé og kaupgetu þeirra sem skulda í eigin húsnæði. Fyrir hjón með 350 þúsund krónur á mánuði og 10 milljóna króna húsnæðisskuld jafngildir breytingin 1,5% kaupmáttaraukningu.

Stöðugleika þarf til að samkeppnis- og útflutningsgreinar þrífist, segir í ályktun iðnþings Samtaka iðnaðarins. Þar segir að hátt gengi krónunnar, óhóflegur vaxtamunur, sífelld útþensla í ríkisrekstrinum og mjög hátt raungengi um þessar mundir valda því að framleiðslu- og þjónustufyrirtæki leggi upp laupana eða fari úr landi í stórum stíl. Kallað er eftir samstilltu átaki um efnahagslegan stöðugleika. Sjá nánar á vef SI.

Regluleg laun á almennum vinnumarkaði hækkuðu að meðaltali um 5,3% á tímabilinu frá 4. ársfjórðungi 2003 til 4. ársfjórðungs 2004, skv. launakönnun Hagstofunnar. Á sama tíma hækkaði vísitala neysluverðs um 3,8%. Samkvæmt því jókst kaupmáttur launa að meðaltali um 1,4%. Vísitala neysluverðs án húsnæðis hækkaði hins vegar um 2,5% og jókst því kaupmáttur launa gagnvart vörum og þjónustu um 2,7%.  Laun kvenna hækkuðu um 6,3% en karla um 4,8%.

Á aðalfundi SVÞ var Hrund Rudolfsdóttir, framkvæmdastjóri Lyfja og heilsu hf. kjörin formaður stjórnar samtakanna. Hrund tekur við af Sigurði Á. Sigurðssyni, forstjóra BÚR hf. Í erindi sínu á fundinum fjallaði fráfarandi formaður m.a. um samkeppnislög og sérlög um markaðssamráð í landbúnaði, um þjónustutilskipun ESB o.fl. Þá ályktaði fundurinn um stofnun eins atvinnuvegaráðuneytis.

Engin innistæða er fyrir fullyrðingum um vaxandi ójöfnuð á Íslandi yfir tíma og í alþjóðlegum samanburði, segir Hannes G. Sigurðsson aðstoðarframkvæmdastjóri SA í grein í Frétta-blaðinu. Í greininni skoðar Hannes gögn um tekjuskiptingu á Íslandi en í umræðu um efnahags- og kjaramál er iðulega staðhæft að ójöfnuður sé mikill í landinu og aukist stöðugt.

Það er að sjálfsögðu með öllu óþolandi fyrir heiðarleg fyrirtæki að þurfa að keppa við aðila sem fara framhjá lögum og reglum, segir Hrafnhildur Stefánsdóttir, yfirlögfræðingur SA, í leiðara fréttabréfsins Af vettvangi. Hún segir slíka starfsemi ekki eiga neinn rétt á sér og að hana beri að uppræta. Slík starfsemi megi hins vegar ekki verða til þess að kasta rýrð á þá útlendinga sem hér starfa á eðlilegum forsendum og þá vinnuveitendur sem nýta sér krafta erlends starfsfólks eftir löglegum leiðum.

Niðurstöður skýrslu starfshóps um umfang skattsvika hér á landi eru því miður á veikum grunni byggðar og geta því með engu móti myndað grundvöll að svo róttækum breytingum sem hópurinn leggur til, segir í umsögn SA. Virðist í raun sem tillögurnar séu óskalisti þeirra embættismanna sem starfs-hópinn skipuðu, en þær miða gjarnan að auknu eftirliti og valdheimildum til þeirra eigin embætta.

Bæði Seðlabankinn og SA hafa ítrekað bent á að í stað þess að hækka almenn lán Íbúðalánasjóðs væri fyllsta þörf á að endurskoða hlutverk sjóðsins, en hækkun húsnæðisverðs skýrir um helming allrar hækkunar vísitölu neysluverðs síðustu 12 mánuði. Ríkið er þarna í mótsagnarkenndu hlutverki, þar sem Íbúðalánasjóður keppir um útlán við fyrirtæki á frjálsum markaði á meðan Seðlabankinn eykur aðhald peninga-stefnunnar með hækkun stýrivaxta.

Uppsagnir á Stöðvarfirði og í Þorlákshöfn vitna um almenna þróun starfsskilyrða segir Ari Edwald, framkvæmdastjóri SA, í leiðara fréttabréfsins Af vettvangi. Hann segir að staðan sé alvarleg og að huga þurfi vandlega að öllum leiðum til að draga úr þenslu.

Fleiri fyrirtæki hyggjast auka fjárfestingar sínar á árinu en á sama tíma í fyrra, eða rúmur fjórðungur. Tæpur helmingur hyggst fjárfesta álíka mikið og árið áður en rúmur fjórðungur hyggst fjárfesta minna. Þetta er talsverð breyting frá í fyrra. Mikill samdráttur er í fjárfestingum í sjávarútvegi en aukningin er mest í verslun og þjónustu. Fyrirtæki á landsbyggðinni hyggjast draga úr fjárfestingum en vænst er meiri fjárfest- inga á höfuðborgarsvæðinu.

Framlegð fiskvinnslufyrirtækja hefur að meðaltali lækkað úr tæpum 9% árið 2003 í tæp 4% í janúar á þessu ári, fyrir fjármagnsliði, samkvæmt lauslegri athugun SA. Líklegt verður því að telja að við núverandi aðstæður sé meirihluti fisk-vinnslufyrirtækja rekinn með tapi og ljóst að greinin mun áfram eiga verulega undir högg að sækja við óbreytt eða enn hærra gengi krónunnar.

Þróun skattumhverfis fyrirtækja hefur verið afar jákvæð undanfarin ár, en brýnustu verkefnin framundan eru m.a. afnám stimpilgjalds á viðskiptabréf, endurskoðun vörugjalda og virðisaukaskatts og frekari lækkun tekjuskatts fyrirtækja. Þetta kom fram í erindi Ara Edwald, framkvæmdastjóra SA, á skattadegi Deloitte, SA, VÍ og Viðskiptablaðs Morgunblaðsins.

Um það ríkir enginn ágreiningur að öllum fyrirtækjum sem hér starfa, innlendum sem erlendum, ber að virða íslensk lög og íslenska kjarasamninga, segir Ari Edwald, framkvæmdastjóri SA, í leiðara fréttabréfsins Af vettvangi. Hann segir umræðuna að undanförnu hafa verið með ólíkindum á köflum og minnir á að framboð af hæfu fólki til ýmissa verkframkvæmda sé einfaldlega ekki nægjanlegt í landinu um þessar mundir.

Á árunum 2000 til 2003 voru fjárlög að meðaltali afgreidd með 20 milljarða króna afgangi. Niðurstaða ríkisreiknings var að meðaltali 2,5 milljarða halli. Óreglulegir liðir eiga þó stóran þátt í þeirri niðurstöðu, t.d. bókfærðar lífeyrisskuldbindingar. Þessa reynslu þarf að hafa í huga þegar fjallað er um aðhald í ríkisfjármálum, sem almennt eru ekki talin nægilega aðhalds-söm til að sporna gegn þenslu í efnahagslífinu.