Efnahags- og skattamál

Árið 2004 einkennist af góðum árangri íslensks atvinnulífs og samfélagsins alls í efnalegu tilliti og eftirtektarverðum land-vinningum einstakra fyrirtækja, segir Ingimundur Sigurpáls-son, formaður SA, m.a. í áramótaviðtali Morgunblaðsins. Hann segir samkeppnishæf starfsskilyrði íslenskra fyrirtækja mikil-vægari en nokkru sinni fyrr á tímum hnattvæðingar. Náum við enn frekari árangri á þeim sviðum höfum við alla burði til þess að vera áfram í fremstu röð meðal þjóða.

„Án vaxtar, án atvinnusköpunar, án kraftmeira hagkerfis getum við ekki viðhaldið því háa stigi almannatrygginga, félagslegrar verndar... og umhverfisverndar sem við köllum evrópska módelið“ segir Manuel Barroso, nýr forseti framkvæmdastjórnar ESB. Hann segir nauðsynlegt að nútímavæða hið félagslega kerfi aðildarríkjanna.

Í mörgum aðildarríkja ESB þarf að hækka eftirlaunaaldur, lengja vinnuvikuna, lækka atvinnuleysisbætur, draga úr stighækkun tekjuskatts og lækka óbeinan launakostnað til þess að auka bæði framboð og eftirspurn á vinnumarkaði og þar með möguleika viðkomandi ríkja til verðmætasköpunar. Þetta kom m.a. fram í máli forseta bankastjórnar Seðlabanka Evrópu á degi samkeppnishæfni.

Núverandi gengi íslensku krónunnar fær ekki staðist og samræmist ekki raunstærðum í hagkerfinu, segir Ari Edwald, framkvæmdastjóri SA, í samtali við Morgunblaðið. Segir hann samtökin telja um klárt yfirskot að ræða, sem sjá megi af gríðarlegum viðskiptahalla enda sverfi að samkeppnis-atvinnuvegunum.

Stjórn Samtaka atvinnulífsins lýsir áhyggjum af verðbólgu og gengi krónunnar og horfum um þróunina á næstunni. 5% hækkun á gengi krónunnar á nokkrum dögum jafngildir 15 milljarða króna tekjulækkun útflutningsgreina á ársgrundvelli. Í ályktuninni er m.a. fjallað um ónógt aðhald í ríkisfjármálum, launaþróun hjá hinu opinbera og samkeppni Íbúðalánasjóðs á lánamarkaði.

SA fagna umræðu um samfélagslega ábyrgð fyrirtækja hér á landi, en hún hefur verið nokkuð fyrirferðarmikil á Evrópu-vettvangi. Í leiðara fréttabréfsins Af vettvangi minnir Ari Edwald framkvæmdastjóri samtakanna þó á að meginhlutverk fyrirtækja sé að skapa verðmæti og bera arð, en það er jú forsenda almennrar velferðar. Samkeppnishæf starfsskilyrði atvinnulífsins séu mikilvægari en nokkru sinni fyrr nú á tímum hnattvæðingar.

Afkomuvæntingar fyrirtækja eru mjög svipaðar og fyrir ári síðan, skv. könnun SA. Rúmur helmingur reiknar með svipaðri afkomu á næstu mánuðum, eða 56%, samanborið við 52% fyrir ári síðan. 29% reikna með batnandi afkomu í stað 30% fyrir ári síðan, og 12% með versnandi afkomu, í stað 16%. Bjartsýnin er minni á landsbyggðinni en á höfuðborgarsvæði og horfur bjartastar meðal verktaka en dekkstar í sjávar-útvegi.

Sú staða að ríkið er komið í beina samkeppni við einkafyrirtæki á frjálsum markaði sem eru fær um að sinna þörfum lang flestra þeirra sem hyggjast fjárfesta í íbúðarhúsnæði hlýtur að stuðla að því að hlutverk Íbúðalánasjóðs verði endurskilgreint og að ríkið dragi úr lánveitingum til íbúðakaupenda, segir m.a. í umsögn SA um frumvarp til laga um húsnæðismál.

Ari Edwald, framkvæmdastjóri SA, segir í samtali við frétta-stofu Ríkisútvarpsins að þær skattbreytingar sem ríkisstjórnin hefur kynnt séu eðlilegar skipulagsbreytingar á skattkerfinu og í samræmi við gefin fyrirheit. Breytingunum sé stefnt gegn jaðaráhrifum sem séu mikil í skattkerfinu og jafnframt séu skattleysismörk aukin sem og stuðningur við barnafólk.

Regluleg laun á almennum vinnumarkaði hækkuðu að meðal- tali  um 4,9% milli 3. ársfjórðungs 2003 og 3. ársfjórðungs 2004. Á sama tíma hækkaði vísitala neysluverðs um 3,6%. Samkvæmt því jókst kaupmáttur launa að meðaltali um 1,3%. Laun kvenna hækkuðu um 5,9% en karla um 4,5%. Laun á höfuðborgarsvæði hækkuðu um 4,8% en laun utan höfuðborgarsvæðis um 5,2%. Sjá nánar í fréttabréfi Kjararannsóknarnefndar.

Árangur Íslands á sviði efnahagsmála er til umfjöllunar í grein á vef sænsku samtaka atvinnulífsins og er landið sagt efna-hagsleg „vin“ og öðrum til eftirbreytni. Fjallað er um hvernig Ísland hefur færst upp lista þjóða þegar borin er saman landsframleiðsla á íbúa og framfarirnar hérlendis þakkaðar umbótum á borð við einkavæðingu bankanna, skatta-lækkunum og kvótakerfinu, þ.e. markaðslausnum.

Gera verður kröfu um lágmarkssamræmi milli skattalagabrota og refsiviðurlaga, segir Ragnar Árnason, forstöðumaður vinnumarkaðssviðs SA, í leiðara fréttabréfsins Af vettvangi. Lágmarkssekt vegna virðisaukaskattsskulda er þannig tvöföld fjárhæð á gjalddaga, án tillits til aðstæðna hverju sinni. Nýlega var forsvarsmaður fyrirtækis sektaður um 121 milljón króna, þótt einungis 8,5 milljónir stæðu eftir af skatt-skuld. Þá segir Ragnar óviðunandi þá mismunun ríkinu í hag sem í þessu felst gagnvart öðrum kröfuhöfum.

Undanfarin misseri hefur starfandi fólki fækkað á vinnu- markaði samfara miklum hagvexti þannig að nú stefnir í 6% framleiðniaukningu í ár. Þótt fækkun starfa sé áhyggjuefni þá er þessi mikla framleiðniaukning mjög ánægjuleg tíðindi. Kröftugur framleiðnivöxtur er lífsnauðsynlegur, ekki síst í heimi hnattvæðingar, þar sem samkeppni milli ríkja fer sífellt harðnandi. Aukin skilvirkni eykur arðsemi fyrirtækja og leiðir til aukinna fjárfestinga sem aftur skapa ný störf.

Regluleg laun hækkuðu að meðaltali um 4,0% milli 2. árs-fjórðungs 2003 og 2. ársfjórðungs 2004, skv. launakönnun Kjararannsóknarnefndar. Á sama tíma hækkaði vísitala neysluverðs um 3,3% og samkvæmt því jókst kaupmáttur launa að meðaltali um 0,7%. Þessi niðurstaða markast nokkuð af því að verslunarmenn og iðnaðarmenn fengu launahækkanir á miðjum fjórðungnum skv. nýgerðum kjarasamningum, en kjarasamningar verkafólks voru að fullu komnir til framkvæmda þegar þessi mæling var gerð.

Í samningunum síðastliðið vor hækkuðu lágmarkslaun í 100.000 kr. á mánuði. Kaupmáttur lágmarkslauna hefur aldrei verið meiri en á þessu ári og var nú í september 70% meiri en hann var fyrir áratug, í ársbyrjun 1995. Kaupmáttur lágmarkslaunanna hefur aukist tæplega tvöfalt meira en kaupmáttur almennra launa skv. launavísitölu Hagstofu Íslands, sem hefur aukist um 38% á sama tíma.

Í erindi á kynningarfundi Impregilo um áhrif stórframkvæmda á Austurlandi á íslenskt efnahagslíf fjallaði Hannes G. Sigurðsson, aðstoðarframkvæmdastjóri SA, um forsendur þess að það tækist að viðhalda efnahagsstöðugleika á næstu árum. Sagði hann mikilvægustu aðgerðina gegn ofþenslu á vinnumarkaði vera lipra og snurðulausa útgáfu atvinnuleyfa og vakti athygli á að hlutfall erlends starfsfólks við þessar framkvæmdir hefur hingað til verið mun hærra en spár hafa gert ráð fyrir.

Fjárlagafrumvarp ársins 2005 hljóðar upp á 8% aukningu ríkisútgjalda frá frumvarpi síðasta árs, eða 3,5% raunvöxt, og ekki að sjá að frumvarpið markist af miklu átaki til að sporna gegn ofþenslu sem það þyrfti að gera, segir Hannes G. Sigurðsson, aðstoðarframkvæmdastjóri SA, í leiðara frétta-bréfsins Af vettvangi. Hann segir greiðan aðgang erlends starfsfólks að íslenskum vinnumarkaði gríðarlega mikilvægan á næstu misserum í þessu sama skyni.

UNICE, Evrópusamtök atvinnulífsins, standa fyrir evrópskum samkeppnisdegi í Brussel fimmtudaginn 9. desember nk. Yfirskrift dagskrárinnar er „leikið til sigurs“ og fjallað verður um nauðsyn þess að auka samkeppnishæfni evrópsks starfsumhverfis. Eru fyrirtækjastjórnendur um alla álfu hvattir til að taka þátt.

Ísland er nánast eina vestræna ríkið sem leggur stimpilgjald á öll skuldabréfaviðskipti, og er með sérstöðu í álagningu stimpilgjalds á útgáfu hlutabréfa. Einstaklingar greiða skattinn einkum í tengslum við fasteignakaup, en þar sem hann veitir rétt til vaxtabóta er hann þó að hluta til endur-greiddur að ári. Almennt þekkist ekki á hinum Norðurlönd-unum að lagt sé á stimpilgjald í annað sinn í tengslum við endurfjármögnun lána.

UNICE, Evrópusamtök atvinnulífsins hafa kynnt sýn atvinnu-lífsins fyrir Evrópu þar sem áhersla er lögð á vöxt, störf og velmegun til framtíðar. Meðal annars er lagt til að ný forysta ESB leggi bann við frekari lagasetning á félagslega sviðinu sem leggur kvaðir á fyrirtæki, í því skyni að tryggja betri virkni vinnumarkaðarins.

4% hagvöxtur ár eftir ár er langt umfram jafnaðarhagvöxt og því mun smám saman vaxa spenna á vinnumarkaði, segir Hannes G. Sigurðsson, aðstoðarframkvæmdastjóri SA, í samtali við Heim. Hann segir þessari spennu verða mætt með erlendu starfsfólki, ekki sé nægilegt framboð af starfsfólki til að standa undir þessum hagvexti hér á landi. Sjá nánar á vef Heims.

Lækkun tekjuskatts fyrirtækja í 15% og afnám stimpilgjalda eru meðal þess sem skattahópur SA lagði til í ítarlegri skýrslu sem gefin var út í maí 2001. Ástæða er til að minna á skýrsluna í tengslum við þær umræður sem nú eiga sér stað um breytingar á skattkerfinu, sem og á stefnumörkun SA og fleiri samtaka í atvinnulífinu frá í vor á sviði vörugjalda og skattheimtu á matvælum.

Í samtali við fréttastofu Ríkisútvarpsins segir Ari Edwald, framkvæmdastjóri SA, stimpilgjald úreltan skatt sem skekki samkeppnisstöðu íslenskra fyrirtækja á alþjóðlegum markaði. Ari segir samtökin lengi hafa talað fyrir því að þessi skattur yrði afnuminn.

Skortur á sveigjanleika á evrópskum vinnumarkaði, of stutt vinnuvika, of lágur eftirlaunaaldur, of rík uppsagnarvernd. Allt eru þetta kunnuglegar ástæður efnahagslegrar stöðnunar víða í Evrópu. Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn hvetur til umbóta. Michael Deppler, yfirmaður Evrópudeildar sjóðsins, segir Evrópubúa einfaldlega þurfa að vinna meira til að standast samkeppni og til að kosta velferðarkerfin.

Umræða um mismun á skattlagningu fjármagnstekna og launatekna byggist gjarnan á of miklum einföldunum og klárum misskilningi. Í samantekt SA er m.a. sýnt hvernig munurinn getur verið allt frá engu að t.d. 7% við mjög háar tekjur. Sá munur lækkar verulega með væntanlegu afnámi hátekjuskatts og fyrirhugaðri lækkun tekjuskatts.

Ari Edwald, framkvæmdastjóri SA, segir skattaumræðuna að hluta til á villigötum og segir í samtali við fréttastofu Ríkis-útvarpsins að munurinn á skattgreiðslum almennings og þeirra sem taka sér laun í gegnum arðgreiðslur eignarhalds-félaga sé ekki eins mikill og menn vilji vera láta.

UNICE, Evrópusamtök atvinnulífsins, lýsa ánægju með þann áfanga sem náðst hefur á vettvangi WTO, í viðræðum um aukið frelsi í viðskiptum sem vonandi leiði til niðurstöðu sem verði öllum til hagsbóta. Samtökin benda hins vegar á óvissu hvað varðar markaðsaðgang með iðnaðarvörur og minna á áherslu sína á að engir tollar verði yfir 15% á því sviði.

Fái aðrir það sama og kennarar krefjast verður afleiðingin neikvæð kaupmáttarþróun fyrir kennara sjálfa eins og aðra hópa launamanna, þótt prósentuhækkanir verði háar, segir Ari Edwald, framkvæmdastjóri SA, í leiðara fréttabréfsins Af vettvangi. Kennarar ætlist því til að aðrir semji um minna en þeir sjálfir.

Hannes G. Sigurðsson, aðstoðarframkvæmdastjóri SA, segir verðbólguna miklu meiri en hægt sé að sætta sig við, í samtali við Morgunblaðið. Hún ógni þó ekki kjarasamningum eins og er en forsendur samninganna koma til skoðunar í nóvember 2005. Hannes segir eðlilegt að endurskoða áform um stórauknar lánveitingar til húsnæðiskaupa og húsnæðis-bygginga.

Regluleg laun hækkuðu að meðaltali um 1,5% milli 1. árs-fjórðungs 2003 og 1. ársfjórðungs 2004, skv. launakönnun KRN, en vísitala neysluverðs hækkaði um 2,1%. Skv. því rýrnaði kaupmáttur launa að meðaltali um 0,6%, en á þessu tímabili fékk einungis lítill hluti launafólks hækkun skv. kjarasamningi og nýir kjarasamningar komu að mjög takmörkuðu leyti til framkvæmda á fyrsta ársfjórðungi.

Mikill stuðningur er við stefnumörkun stjórnvalda um lækkun skatta, segir Ari Edwald, framkvæmdastjóri SA, í leiðara fréttabréfsins Af vettvangi. Hann segir þó nauðsynlegt að samhliða verði haldið þétt um taumana í opinberum fjármálum á næstu misserum og að þar gegni lykilhlutverki að launaþróun opinberra starfsmanna verði í samræmi við þær hækkanir sem atvinnulífið hefur samið um.

Áformað er að gera breytingar á virðisaukaskatti á kjörtíma-bilinu. Æskilegt væri að afnema vörugjöld af matvælum, skattleggja öll matvæli í sama þrepi og lækka VSK á matvæli í t.d. 12%. Þetta myndi hafa í för með sér 5,3 milljarða króna tekjutap fyrir ríkissjóð miðað við forsendur ársins 2002.

Haldist olíuverð óbreytt út árið má búast við að olíureikningur- inn hækki um allt að þriðjung frá síðasta ári eða um fimm milljarða króna. Slíkar olíuverðshækkanir hafa veruleg áhrif á atvinnulífið, ekki síst á rekstur sjávarútvegsfyrirtækja. Áhrifin eru þó ekki jafn mikil og áður fyrr, m.a. vegna betri orkunýtingar, tilfærslu yfir í aðra orkugjafa og aukins vægis þjónustu í þjóðarbúskapnum.

Einhugur ríkir meðal þeirra sem reka atvinnubíla um að frumvarp um olíugjald og kílómetragjald o.fl. sé meingallað og feli í sér bæði aukna og flóknari skattheimtu sem ekkert tengist markmiðum frumvarpsins um að gera rekstur smærri dísilbifreiða hagkvæmari. Samtök í atvinnulífi mótmæla frumvarpinu.

Hækkun vísitölunnar er að hluta til áhyggjuefni en að hluta til markast þetta af röð tilviljana, segir Hannes G. Sigurðsson, aðstoðarframkvæmdastjóri SA, í samtali við Morgunblaðið um hækkun vísitölu neysluverðs. Hann segist ekki telja að um sé að ræða varanlega hækkun verðbólgunnar.

Þríhliða samskipti aðila vinnumarkaðarins og stjórnvalda eru enn mjög mikilvæg, segir Ari Edwald, framkvæmdastjóri SA, í leiðara fréttabréfsins Af vettvangi. Eðlisbreyting hafi þó orðið á samskiptum þessara aðila. Kúvending efnahagsstefnu eða íhlutun í stjórn efnahagsmála séu sem betur fer ekki umræðuefni lengur í tengslum við gerð kjarasamninga.

Greinar, þar sem hagnaður er mikill, draga til sín fjármagn og samkeppni. Fjármagnsmarkaðurinn er því samkeppnisstofnun hins frjálsa markaðar. Þetta kemur fram í ritgerð eftir Alan Greenspan, núverandi seðlabankastjóra Bandaríkjanna, sem vitnað er til í nýrri skýrslu GJ fjármálaráðgjafar um viðhorf í samkeppnismálum. Skýrsluhöfundur telur sterk rök fyrir afnámi samkeppnislaga.

Ef við viljum halda forystuhlut okkar á sviði skattamála eigum við að stefna að því að skattar á fyrirtæki verði ekki yfir 15% í framtíðinni, sagði Davíð Oddsson forsætisráðherra í ræðu sinni á aðalfundi SA. Hann sagði SA gegna lykilhlutverki í íslensku atvinnulífi og benti á hversu stóran þátt þau ásamt viðsemjendum eiga í þeim stöðugleika sem nú ríkir í atvinnulífi þjóðarinnar.

Mikilvægasta framlag stjórnvalda til kjarasamningagerðar hefur undanfarinn rúman áratug verið fólgið í stöðugleika, sagði Ingimundur Sigurpálsson, formaður SA, í ræðu sinni á aðalfundi samtakanna. Sagði hann áherslur í samskiptum aðila vinnumarkaðar við stjórnvöld hafa tekið miklum breytingum frá því árið 1990, þegar forsenda fyrir gerð kjarasamninga var, að aðilar vinnumarkaðarins tækju höndum saman við stjórnvöld um mótun nýrrar efnahagsstefnu.

Áformað er að gera breytingar á virðisaukaskatti á kjörtímabilinu. Æskilegt væri að afnema vörugjöld af matvælum, skattleggja öll matvæli í sama þrepi og lækka VSK á matvæli í t.d. 12%. Þetta myndi hafa í för með sér 5,3 milljarða króna tekjutap fyrir ríkissjóð miðað við forsendur ársins 2002.

Fimm samtök þeirra sem framleiða, flytja inn, dreifa og selja matvæli hafa sent áskorun til ríkisstjórnarinnar um breytingar á skattlagningu matvæla. Auk Samtaka atvinnulífsins standa að áskoruninni Samtök iðnaðarins, SVÞ-Samtök verslunar og þjónustu, Samtök ferðaþjónustunnar og Félag íslenskra stórkaupmanna.

Samtök ferðaþjónustunnar vilja að stefnt verði að tvöföldun gjaldeyristekna af ferðaþjónustu fyrir lok árs 2012 og að beinar gjaldeyristekjur verði þá komnar í a.m.k. 80 milljarða króna. Til þess að þetta megi ganga eftir segja þau nauðsyn-legt að tryggja betri arðsemi fyrirtækja í ferðaþjónustu.

Í ályktun iðnþings Samtaka iðnaðarins er m.a. fjallað um mikilvægan hlut erlends starfsfólks við stóriðjufram-kvæmdir, þörf á framleiðniaukningu, skort á vel menntuðu fólki á sviði iðn-, verk-, tækni- og raungreina, og skort á fjármagni til nýsköpunar.

UNICE, Evrópusamtök atvinnulífsins, hafa kynnt sérstaka aðgerðaáætlun um leiðir til að efla samkeppnishæfni álfunnar. Í skýrslu samtakanna er m.a. lögð áhersla á mikilvægi þess að draga úr reglubyrði, auka sveigjanleika á vinnumarkaði og auka stuðning við rannsóknir og þróun.

Ríkisstjórnin hefur samþykkt yfirlýsingu vegna gerðar kjarasamninga á almennum vinnumarkaði, þar sem fjallað er um starfsmenntamál, lífeyrismál, atvinnuleysisbætur og tryggingagjald.

Hlutfall heilbrigðisútgjalda af landsframleiðslu fór vaxandi á uppsveifluárunum 1998 til 2002, úr tæpum 7% í tæp 8,5%. Ef heilbrigðisútgjöld hefðu aukist í svipuðum takti og landsfram-leiðslan hefði það að öðru óbreyttu þýtt liðlega 32 milljarða króna lægri útgjöld til heilbrigðismála á tímabilinu en raunin varð.

Þrír af hverjum fjórum Svíum telja að eigendur og stjórnendur fyrirtækja séu best til þess fallnir að efla traust almennings á atvinnulífinu. Fimmtungur nefnir stjórnmálamenn. Svíar telja einnig að bestu hugmyndirnar um leiðir til að efla hagvöxt sé að finna hjá atvinnulífinu.

Í nýrri skýrslu GJ Fjármálaráðgjafar fyrir Samtök banka og verðbréfafyrirtækja er borinn saman kostnaður almennings af þjónustu banka og sparisjóða í fjórum löndum, Danmörku, Íslandi, Noregi og Svíþjóð. Árleg gjöld meðalneytanda á Íslandi af þjónustu banka og sparisjóða eru samkvæmt könnuninni 3.172 kr., en 13.205 kr. að jafnaði í hinum löndunum.