Út úr öngstrætinu

„Brýnt er að endurskoða nú þegar stefnuna í efnahags- og peningamálum. Núverandi blanda hagstjórnaraðgerða opinberra fjármála, íbúðalánasjóðs og stýrivaxta er ekki til þess fallin að stuðla að jafnvægi í efnahagslífinu og draga úr verðbólgu. Hágengistímabil krónunnar koma illa niður á fyrirtækjum í alþjóðlegri samkeppni og óstöðugleiki gengisins breytir forsendum rekstrarlegra ákvarðana í öllum atvinnugreinum á ófyrirsjáanlegan hátt. Nú er komið að þeirri stund, að knýja verður á um samræmdar aðgerðir ríkisstjórnar og Seðlabanka, þar sem væntingar um starfsumhverfi atvinnulífsins á komandi misserum munu hafa veruleg áhrif á gerð kjarasamninga á næstu vikum.” Þetta segir Ingimundur Sigurpálsson, formaður SA, í grein sem birtist í Fréttablaðinu í dag.

 

Fréttablaðið má nálgast á vef Vísis: Fréttablaðið 29. nóvember

 

Greinina í heild má einnig lesa hér að neðan:

 

Í marsmánuði árið 2001 voru Samtök atvinnulífsins fylgjandi þeirri ákvörðun að taka upp formlegt verðbólgumarkmið með fljótandi gengi krónunnar. Fastgengisstefnan, sem áður var við lýði, var ekki lengur framkvæmanleg hér á landi við frjálsa fjármagnsflutninga og því var ekki annar betri kostur fyrir hendi á þeim tíma. Samtökin höfðu þó efasemdir um hina nýju skipan, einkum vegna möguleika á miklum sveiflum á gengi krónunnar. Þá höfðu menn áhyggjur af því, að verulegri gengisóvissu fylgdi mikill vaxtamunur gagnvart viðskiptalöndunum, sem hefði skaðleg áhrif á atvinnulífið, einkum útflutningsatvinnugreinar.

 

Á þeim tíma töldu samtökin, að reynsla næstu missera skæri úr um það, hvort flotgengisstefna væri hagfelldur kostur fyrir íslenskt atvinnulíf eða hvort stefnan yrði of dýru verði keypt og framtíðarskipan Íslands í peningamálum fælist í myntsamstarfi. Þessar efasemdir hafa því miður reynst á rökum reistar, þótt enginn sæi fyrir, að raungengi krónunnar, þ.e. innlendur kostnaður reiknaður í erlendri mynt miðað við viðskiptalöndin, ætti eftir að hækka jafn mikið og raun ber vitni, en síðastliðin þrjú ár hefur það verið um 10% hærra en raunin var að meðaltali síðustu 10 ár.

 

Hemja verður opinber útgjöld

Stýrivöxtum Seðlabankans er ætlað að hafa áhrif á vexti banka og annarra aðila, sem síðan eiga að koma fram í heildareftirspurn, fjárfestingu og neyslu. Ekki er deilt um það samhengi milli vaxta og eftirspurnar. Vandinn er á hinn bóginn sá, að slíkt samband er veikt hér á landi, annars vegar vegna hárrar hlutdeildar verðtryggingar og erlendra fjárfestingarlána og hins vegar vegna starfsemi Íbúðalánasjóðs, sem togað hefur í gagnstæða átt við Seðlabankann í reiptogi opinberra aðila við stjórn efnahagsmála. Til viðbótar þessu hefur fjármálastjórn bæði ríkis og ekki síður sveitarfélaga engan veginn stuðlað nægjanlega að því að stýra opinberum útgjöldum í samræmi við efnahagsástandið og hefur Seðlabankinn ítrekað bent á nauðsyn þess að hemja opinber útgjöld í því skyni að draga úr eftirspurn.

 

Dýrir stýrivextir

Við aðstæður mjög hárra vaxta skapast tækifæri fyrir spákaupmenn að hagnast á þeim vaxtamun, sem er á milli Íslands og annarra landa, en hann hefur þau áhrif að styrkja gengi krónunnar langt umfram jafnvægisgengi. Þetta hefur verið langsýnilegasta og áhrifamesta afleiðing hárra stýrivaxta undanfarin ár. Reynsla síðustu missera gefur sterklega tilefni til þess að ætla, að háir stýrivextir séu bitlítið vopn í baráttu gegn ofþenslu í íslensku hagkerfi.

 

Í stað þess að draga úr heildareftirspurn bendir flest til þess, að háir vextir stuðli að háu gengi krónunnar, sem aftur stuðlar að auknum kaupmætti launa, örvar eftirspurn og fjárfestingu heimila og fyrirtækja, en leggst að sama skapi þungt á útflutningsatvinnugreinar í formi minni útflutningstekna og dregur verulega úr möguleikum þeirra til þess að standa undir launakröfum, sem gerðar eru á atvinnulífið í heild. Heildaráhrif hárra stýrivaxta skerða því verulega svigrúm atvinnulífsins við gerð kjarasamninga, og er hætt við því, að afleiðingar þess geti orðið afdrifaríkari fyrir launafólk og íslenskt efnahagslíf en skammtímaávinningur í formi aukins kaupmáttar.

 

Óverðtryggð króna léttvæg

Samtök atvinnulífsins hafa ítrekað hvatt ríkisstjórnina til þess að taka á þeirri sjálfheldu, sem stjórn peningamála og hagstjórnin hefur ratað í. Atvinnulífið getur ekki þolað þá skertu samkeppnisstöðu, sem of há verðbólga, viðvarandi háir vextir, hátt raungengi og óhóflegar gengissveiflur hafa skapað. Tilraunir Seðlabankans undanfarin ár til þess að hafa hemil á verðbólgu með vaxtahækkunum hafa sýnt, að þetta tæki bankans dugar lítið í þeirri viðleitni. Ástæðurnar eru fyrst og fremst þær, að markaðshlutdeild óverðtryggðrar krónu, sem stýrivextir bankans hafa einkum áhrif á, er orðin mjög lítil í lánakerfinu og að hlutdeild erlendra lána fer sífellt vaxandi. Um þessar mundir er hlutdeild óverðtryggðra útlána bankanna innan við fjórðungur, verðtryggð lán tæpur þriðjungur og gengisbundin lán tæpur helmingur.

 

Einnig er vert að hafa í huga, að verðhækkun síðastliðna 12 mánuði mæld með vísitölu neysluverðs án húsnæðis nemur 1,9% og er þannig töluvert undir 2,5% verðbólguviðmiði Seðlabankans, en á sama tíma hefur verðhækkun mæld í vísitölu neysluverðs með húsnæði numið 5,2%. Í þessu sambandi er vert að benda á, að hækkun húsnæðisliðar vísitölu neysluverðs undanfarin fjögur ár nægði ein og sér til þess að vísitalan í heild hækkaði um 2,5% árlega og því hefði verðbólgumarkmið Seðlabankans ekki náðst nema með því að aðrir liðir hefðu ekkert hækkað á sama tíma. Gefur auga leið, að slíkt markmið er með öllu óraunhæft, enda hlýtur að orka tvímælis svo vægt sé til orða tekið að mæla verulega skammtímahækkun á húsnæði inn í vísitölu á tímapunkti húsnæðiskaupa, þar sem stærsti hluti kaupverðs dreifist yfir langan tíma.

 

Mjög mismunandi er hvort og þá hvernig aðrar þjóðir taka tillit til fasteignaverðs eða verðs á eigin húsnæði í vísitölu neysluverðs. ímörgum ríkjum OECD er húsnæðiskostnaður ekki mældur í verðbólguvísitölum og það sama á við um hina samræmdu vísitölu ESB. Í hópi þessara ríkja eru meðal annarra Belgía, Spánn, Frakkland, Ítalía og Lúxemborg. Flest ríki OECD nota hins vegar svokallaða leiguígildisaðferð, þ.á.m. Bandaríkin, Danmörk og Noregur, en þar er markaðsverð á leiguhúsnæði lagt til grundvallar við mat á verðbólgu.

 

Ný hernaðaráætlun nauðsynleg

Í stað þess að beita bitlausu vopni stýrivaxta af vaxandi þunga er löngu orðið tímabært að skipta um vopn og byggja upp nýja hernaðaráætlun, sem beinist að hinum raunsanna andstæðingi. Fjármál ríkis og sveitarfélaga þurfa að veita meira aðhald og takmarka verður útlán Íbúðalánasjóðs. Í lögum um Seðlabanka Íslands er kveðið á um það sem meginmarkmið bankans að stuðla að stöðugu verðlagi. Honum er heimilt með samþykki forsætisráðherra að lýsa yfir tölulegu markmiði um verðbólgu og honum er skylt að stuðla að framgangi stefnu ríkisstjórnarinnar í efnahagsmálum, enda telji hann það ekki ganga gegn meginmarkmiði um stöðugt verðlag.

 

Þetta samhengi þarf ríkisstjórn og stjórnendur Seðlabankans að skilgreina sameiginlega og vissulega verður að ætlast til þess, að ríkisstjórnin leiði slíka stefnumörkun. Seðlabankanum er ekki ætlað að sigla einn um ólgandi haf. Ef einungis er að finna bitlausar sveðjur í vopnabúri Seðlabankans, þá er nauðsynlegt að leita liðstyrks þeirra, sem búa yfir annars konar vopnum. Tali menn ekki saman, þá er annars ekki að vænta en að áfram verði gengið fram af því meiri hörku með bitlaus vopnin, þar til kraftar þverra.

 

Draga verður úr verðbólgu og óstöðugleika

Brýnt er að endurskoða nú þegar stefnuna í efnahags- og peningamálum. Núverandi blanda hagstjórnaraðgerða opinberra fjármála, íbúðalánasjóðs og stýrivaxta er ekki til þess fallin að stuðla að jafnvægi í efnahagslífinu og draga úr verðbólgu. Hágengistímabil krónunnar koma illa niður á fyrirtækjum í alþjóðlegri samkeppni og óstöðugleiki gengisins breytir forsendum rekstrarlegra ákvarðana í öllum atvinnugreinum á ófyrirsjáanlegan hátt. Nú er komið að þeirri stund, að knýja verður á um samræmdar aðgerðir ríkisstjórnar og Seðlabanka, þar sem væntingar um starfsumhverfi atvinnulífsins á komandi misserum munu hafa veruleg áhrif á gerð kjarasamninga á næstu vikum.

 

Ingimundur Sigurpálsson